فصل 12 ياقوت و مؤلّفان نيمهء اوّل قرن سيزدهم / هفتم ه . حملهء مغول در تاريخ قسمت شرقى جهان اسلام ، حدّ فاصلى به شمار است ، زيرا از آن زمان مراكز تمدّن بسرعت به سوى غرب كشيده شد و بغداد كه تا آن وقت ، با وجود سقوط سياسى خلافت عباسى ، مقام خود را به عنوان يك مركز علمى حفظ كرده بود ، جاى خويش را به حلب و دمشق و بالأخره به قاهره داد . در نيمهء قرن سيزدهم / هفتم ه . مىشد خلاصه‌اى از هر يك از رشته‌هاى علوم جهان اسلام به دست داد ، ولى دانشوران ديگر بجز ياقوت بدين كار توجهى نداشتند . فقط او دريافته بود كه مىبايد همهء مطالب جغرافيايى موجود دوران او در يك مرجع عام فراهم شود . و چنين شد كه در آن فاجعهء عظيم كه جهان اسلامى را درنورديد قسمتى از مطالبى كه به دسترس وى بود از ميان رفت . اهميت فرهنگنامهء جغرافيايى ياقوت به نسبت زياد از حدود هدفهاى محصور جغرافيايى مىگذرد . به علاوه ، آخرين نمودار وحدت آرمانى جهان اسلام در زير لواى عباسيان به شمار است ، در صورتى كه واقعا يكى از آثار گذشته بود . كتاب ياقوت مفصّلترين و مهمترين و بايد بگويم در نوع خود بهترين تأليف به زبان عربى در قرون وسطا به شمار است ، 1 براى داشتن تصوّرى از حجم آن كافى است بگوييم كه متن چاپ شده سه هزار و هشتصد و نود و چهار صفحه دارد . اين كتاب جامع جغرافياى نجومى و توصيفى و لغوى و ، علاوه بر آن ، سفرنامه‌هاست . و نيز جغرافيايى تاريخى ، دين ، تمدن ، نژاد شناسى ، نوشته‌هاى عاميانه ، و نوشته‌هاى هنرى شش قرن اول هجرى در آن انعكاس دارد . شمار شواهد شعرى كوچك و بزرگ كه در آن آمده نزديك پنج هزار است 2 كه مصحّح نزديك به سه هزار آن را در منابع ديگر يافته است . با وجود ارزش فوق العادهء اين اثر ، دانش اروپايى مدّتها پس از آشنايى با ادريسى و