در اين مبادله مسلم بن ابى مسلم جرمى نيز بود . وى در نواحى سر حدّى اعتبارى داشت و ولايت و مردم روم را نيك مىشناخت و دربارهء اخبار روم و ملوك و سران و ولايات و راهها و معبرهاى آن و موسم جنگ و تاخت و تاز در قلمرو روم و ممالك مجاور آن - بر جان ، ابر ، برغر ، صقالبه ، خزر ، و غيره - تأليفاتى داشت . در اين مبادله مردى به نام ابو رمله از جانب احمد بن ابى دؤاد ، قاضى القضاة ، همراه خاقان بود كه هنگام مبادله اسيران را امتحان مىكرد و هر كه قائل به خلق قرآن بود و منكر رؤيت خدا بود مبادله مىشد و نكويى مىديد و هر كه انكار مىكرد به سرزمين روم باقى مىماند . جمعى از اسيران بازگشت به سرزمين نصارا را بر اعتقاد به خلق قرآن و نفى رؤيت ترجيح دادند و تسليم نشدند و تا هنگام رهايى محنتها و رنجها ديدند . 96 تفصيلات اخير نسبت به تاريخ فكرى خلافت جالب است و نشان مىدهد كه مكتب عقلانى معتزله در آن روزگار هنوز چيره بود و از همان مقبوليّتى كه بعدها مذهب اهل سنّت پيدا كرد بهره‌ور بود . 97 نكته‌اى كه دربارهء مؤلّفات جرمى در اين حكايت آمده از نظر ما مهمّ است ، و اگر چيزى از آن به جا مانده بود طبعا مىتوانستيم دربارهء بسيارى از مسائل مربوط به تكامل اطّلاعات جغرافيايى مسلمانان قضاوت كنيم . ولى با كمال تأسّف از همهء مؤلّفات وى بجز قطعه‌اى ناچيز ، كه صحّت انتساب آن مسلّم است ، نمىشناسيم كه از تعداد ولايتهاى روم شرقى و مسائل مربوط به تنظيمات آن سخن دارد . اين قطعه را ابن خرداذبه روايت مىكند و تاريخ آن به سال 885 / 272 ه . باز مىگردد . 98 به احتمال قوى اطّلاعاتى كه قدامه دربارهء بيزانس به دست مىدهد ، متعلّق به جرمى است 99 و در ضمن آن اشاراتى دربارهء اوقات حمله به آسياى صغير هست . 100 كه همين نكته را مسعودى در ضمن سخن از مؤلّفات جرمى يادآورى مىكند . موضوع اطمينان از وجود گلچينها و پاره‌هايى از منابع مفقود قديمى يا مجهول العنوان در مؤلّفات متأخّران بسيار دشوار و پيچيده است . بعضى از دانشوران - بخصوص ماركوآرت علاقه دارند مطالب جغرافى شناسان عرب را دربارهء موضوعاتى كه مسعودى در ضمن سخن از مسلم جرمى ياد كرده به دو نسبت دهند . 101 فقط اين امر مسلّم است كه مؤلّفات وى منبع بسيار مهمّى براى آشنايى مسلمانان با دولت روم شرقى بوده و براى نخستين بار اطّلاعات مفصّل و دست اوّلى دربارهء صقلابيان و مجاورانشان به دست مىداده است . بر طبق نظر بار تولد توانيم گفت كه همهء جغرافى شناسان متأخّر تا به قرن سيزدهم / هفتم ه . در همهء جهان اسلام مطالب او را بدون ذكر منبع نقل كرده‌اند . 102 ظاهرا تسميهء درياى سياه به درياى خزر مربوط به اوست ، و هموصقلابيان را همسايهء مقدونيه از طرف مغرب دانسته و بر جان يا بلغار سواحل دانوب را از