ميل . و به نزد قسطنطنيه يك خليج دريايى از آن جدا مىشود كه گويى رودى است و به درياى مصر مىريزد . و عرض آن به نزد قسطنطنيه سه ميل است و قسطنطنيه بر كنار آن است . و درياى گرگان [ بحر خزر ] كه بحر الباب [ درياى دربند ] است . طول آن از مغرب به مشرق 800 ميل است و عرض آن 600 ميل . و در آن ، رو به روى گرگان ، دو جزيره است كه در گذشته آباد بوده است . و اين جاهاى آباد از درياى زمين معروف است . خدا بهتر داناست . و زمين را سه قسمت كرده‌اند : اول از درياى اخضر است از ناحيهء شمال و خليجى كه از پونتوس به درياى اكبر مىرود و ميان درياچهء مايوتيس تا پونتوس . حدود اين ناحيه از مغرب و شمال درياى غربى است كه اقيانوس است ؛ و از ناحيهء جنوب درياى مصر و روم است ؛ و از ناحيهء مشرق تا نائيس و درياچهء مايوتيس . و اين سرزمين شبه جزيره است و آن را اوروفى [ اروپا ] ناميده‌اند . قسمت دوم ، از ناحيهء جنوب است ؛ از درياى مصر تا درياى حبش حدود اين ناحيه از مغرب ، بحر اخضر است و از شمال بحر مصر و روم و از مشرق عريش و از جنوب بحر حبش ، و اين قسمت لوبيا [ افريقا ] نام دارد . و قسمت سوم ، بقيه آبادى زمين است تا اقصاى آن حدود آن از مغرب تا نائيس و نهر و خليج و عريش و ايله است ، و از جنوب درياى يمن و هند ، و از مشرق اقصاى آبادى چين در ناحيهء مشرق و خود چين است و اين قسمت را « آسياى بزرگ » نامند . و اين سه قسمت اقليمها و ولايتها و ديگر ديار آباد را فراهم دارد . امّا آنچه آبادانى و ويرانى آن معلوم نيست يازده جزء است از دوازده جزء . و اما جزوى كه عمران معلوم از محلّ خط استوا در آن است در آنجا درياها و بيابانهاست . و اگر كسى گويد آيا در اين يازده جزء گياه و حيوان و عمران هست ، سخن دربارهء آن به قياس و نظر است . و از آبادى زمين آنچه به نزديك ماست از حدى كه گفتيم تجاوز نمىكند و آنچه ماوراى آن است كسى معلوم نكرده ، ولى اقتضاى نظر و حدس ، كه هيچ يك از صاحبان معرفت منكر آن نيست ، بر سبيل قياس چنين است كه خورشيد و ماه و ستارگان به نزد ما در گردش است و از حركت و نزديكى و دورى آن تابستان و زمستان و گياه و حيوان و عمران و چيزها هست كه همه دانند . پس اگر خورشيد و ستارگان بر هر مكانى از بقيهء دايرهء زمين چنان كه به نزد ما هست طلوع مىكند ، پس آنجا گياه و حيوان و دريا و كوهها تواند بود چنان كه به نزد ما هست و سزاوار است كه چنين باشد . و اندازهء يك درجه ، به ميلهاى مذكور ، در حدود 65 ميل است كه معادل مسير دو روز است تقريبا ، و خدا بهتر داند . اما طول و عرض شهرها چنان كه در كتاب صورة الارض آمده مربوط به طولى است