كه مسافت ما بين مغرب و مشرق است . و مبدأ محاسبهء طولها جزاير آباد در درياى اقيانوس غربى است كه به طرف مشرق در نظر مىگيرند به ترتيبى كه اوقات خسوف ماه را در بعضى شهرها پيش از بعضى ديگر يافته‌اند و دانسته‌اند كه ظهر هر نقطه بر ظهر نقطهء ديگرى كه در مغرب آن قرار گرفته ، به اندازهء درجاتى از معدل النّهار پيشى دارد كه شمارهء آنها متناسب با زمان رؤيت كسوف واحد در آن دو نقطه است و اين را از خبر كسانى كه به راهها مىروند بتقريب گرفته‌اند . و اما عرض جغرافيايى شهرها را از رصد كردن خورشيد به وقت نيمروز در شهرها و اندازه گرفتن فاصلهء آن از نقطهء سمت الرأس هر نقطه شناخته‌اند ، چنان كه پيش از اين در همين كتاب بيان كرده‌ايم ؛ و از همين راه ، دورى هر شهر را از خط استوا ، كه فاصلهء ميان شمال و جنوب است ، به دست آورده‌اند . و فاصلهء هر شهر را از جزاير خالدات در جهت طول و از خط استوار در جهت عرض ثبت كرده‌اند . و ما اين را ، به ترتيبى كه در كتاب معروف صورة الارض يافته‌ايم ، با ذكر شهرها و ولايتهاى معلوم جدا آورده‌ايم ، كه بطلميوس نيز چنين كرده است ؛ و آن نود و چهار شهر است . و گاه در آن كتاب در طولها و عرضها نقصانى است كه آنچه را مورد نياز باشد در باقيماندهء اين كتاب خواهيم آورد . 67 طبيعى است كه اين فصل ، شامل همهء مطالب جغرافيايى زيج بتّانى نيست . جدول اقليمهاى وى تقريبا با فرغانى يكى است ، ولى به طبع با خوارزمى اختلاف دارد ، زيرا اين آخرى ، چنان كه از پيش گفتيم ، در اين زمينه منحصر به فرد است . بتّانى اين فصل را در قسمت جغرافياى زيج خود نياورده بلكه جزو جدولهاى خاصّ اجرام سماوى قرار داده است . جدولهاى جغرافيايى او نيز بىاهميت نيست ، ولى معلوم نيست چرا جزو ترجمهء لاتينى افلاطون تيوولى نيامده است و به همين جهت تا نيمهء دههء آخر قرن گذشته ، كه پيش از چاپ كامل كتاب جزو ترجمهء بزرگ نالينو آمد ، در دسترس دانشوران مغرب نبود . جدولهاى مذكور ، در ضمن دو مجموعه ، فهرستى از نام دويست و هفتاد و سه شهر با تعيين عرض و طول آنها به دست مىدهد . 68 در وهلهء اول گمان مىرود كه هدف بتّانى تكميل كار خوارزمى بوده است ، زيرا در فهرست اوّل هفتاد و چهار ولايت معموره را ، كه در مقالهء هشتم از كتاب بطلميوس آمده ولى در صورة الارض خوارزمى نيست ، ياد كرده است . و بتانى در هر دو فهرست و نيز در مقدّمهء زيج فقط از يك منبع ، به نام صورة الارض ، نام مىبرد ؛ ولى به عللى چند نمىتوان اين را كتاب خوارزمى دانست ، از جمله ، و نه مهمتر از همه ، اينكه ترجمهء لاتينى افلاطون تيوولى كه بر اصل عربى كتاب بتانى تكيه دارد ، از پس عنوان اضافه مىكند « المعروف بجغرافيا » ، و چنان كه نالينو مدلّل داشته ، در واقع اينجا سخن از ترجمهء دستكارى شدهء بطلميوس است كه