فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )
47
دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )
از ناحيهء اميرى مسلمان بود كه قبل از آغاز دورهء انحطاط در جامعهء اسلامى ، اطلاعات بطلميوسى را مورد تجديدنظر قرار داد و خود به مشاهدات مستقل نجومى پرداخت . نتايج مشاهدات الغ بيگ ، كه در آن همكاران او نيز مشاركت داشتند ، در زيج جديد سلطانى ضبط شده است . ح ) متون جغرافياى محلى در فاصلهء قرن هفتم تا دهم ، مقدار معتنابهى كتب جغرافياى محلى يا ملى ، به عربى و فارسى ، تأليف گرديد . با اينكه آثار جغرافيايى برجستهاى در اين دوره نوشته نشد ، ليكن معلومات جغرافياى محلى بر اثر مساعى چندين جغرافيدان و مورخ غنا يافت . سنّتهاى جغرافيايى دورهء كهن حفظ شد ، ولى اصالتى در فكر و عمل به وجود نيامد . در جغرافياى نجومى ، طبيعى ، يا انسانى پيشرفتهاى چشمگيرى حاصل نشد . تأليف متون مربوط به جغرافياى محلى در اين دوره با توسعهء اسلام و قدرت سياسى مسلمين در مشرق زمين رابطهء نزديك داشت و مرهون توجهى بود كه فرمانروايان مسلمان ، بيشتر به دليل مقاصد سياسى ، به تاريخ نگارى و جغرافيا معطوف مىساختند . در عراق و بينالنهرين ، كه مراكز قديمى فعاليت جغرافيايى محسوب مىشدند ، آثار جغرافيايى اندكى پديد آمد ، در كتاب مآرث قدشى ابن العبرى ( متوفى 685 ) نفوذ فراوان سنّت اسلامى و نقشهء نيمه مدورى از جهان به چشم مىخورد . در مصر و سوريهء عهد ايوبيان و مماليك ، كتابهاى « خطط » پديد آمد . علاقه به كتب « عجائب » و مصر قديم در عهد ايوبيان منجر به جمعآورى و تأليف روايات و داستانهاى شگفتانگيز دربارهء پادشاهان مصر ( ! ) و ديگر افسانههاى عامهپسند گرديد ، ولى