فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )

48

دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )

اطلاعات تازه و جديدى نيز دربارهء سرزمينهاى اسلامى مشرق زمين ، مانند هندوستان و غيره ، در اين روايات يافت مىشد . مؤلفانى كه در اين قبيل مسائل آثارى به وجود آورده‌اند عبارت‌اند از ابراهيم بن وصيف شاه ( در 605 به تأليف مشغول بود ) ؛ نويرى ( متوفى 629 ) ، مقريزى ( متوفى 845 ) ؛ ابن فضل الله عمرى ( متوفى 749 ) ؛ قلقشتدى ( متوفى 821 ) و ديگران . در افريقاى شمالى ، حسن بن على مراكشى كتاب جامع المبادى و الغايات را به رشتهء تحرير در آورد كه شامل طول و عرضهاى جغرافيايى است كه بعضا خود مؤلف فراهم آورده است . مقدمهء ابن خلدون داراى فصلى در جغرافياست كه خود نمونه‌اى از سنّت تاريخنويسان مسلمان است كه جهان را در مقدمهء تاريخ خود وصف مىكردند . در ايران ، آسياى مركزى ، و هندوستان پاره‌اى كتب تاريخى فارسى به جغرافياى توصيفى و محلى پرداخته‌اند ، و رساله‌هايى نيز دربارهء جغرافياى جهان به رشتهء تحرير درآمده است . كتب جغرافيايى بيشتر مبتنى بر مآخذ عربى قديمى بود كه اطلاعات جديدترى از تواريخ عمومى و شرح فتوحات به آنها افزوده شده بود . از جملهء آثار مهم مىتوان كتب زيرا نام برد : فارس‌نامهء ابن بلخى كه در اوايل قرن ششم نوشته شده ؛ نزهة القلوب حمد اللّه مستوفى ( متوفى 750 ) ؛ جهان‌نامهء محمد بن نجيب بكران كه براى سلطان محمد خوارزمشاه ( حك : 596 - 617 ) نوشته شده و حاوى اطلاعات جالبى دربارهء جغرافياى ماوراءالنهر است ؛ مطلع السعد بن عبد الرزاق سمرقندى ( متوفى 887 ) ؛ هفت اقليم امين احمد رازى كه در 1002 نوشته شده و با اينكه كتابى در شرح احوال است ، داراى اطلاعات جغرافيايى بسيار با ارزشى است .