( نسخه‌اى خطى « 1 » وجود دارد كه به احتمال قوى خلاصه‌اى از اصل كتاب نعيمى است ، و پنجاه سال بعد از وفات او نوشته شده است ) . د ) معجمها يا فرهنگهاى جغرافيايى سنتهاى مطالعات جغرافيايى كه در سوريه توسعه يافته بود نتايج ثمربخش بسيارى به بار آورد . علاوه بر اثر زبدهء ابوالفدا و متون مربوط به زيارات ، ياقوت حموى ( متوفى 626 ) يكى از مفيدترين آثار جغرافيايى مسلمين ، يعنى معجم البلدان را به رشتهء تحرير درآورد . اين فرهنگ اعلام جغرافيايى ، در 621 تأليف شده است و شامل اطلاعات تاريخى و اجتماعى ، و منطبق بر سنتهاى ادبى و علمى دوره‌هاى پيشين و خلاصهء تمام اطلاعات جغرافيايى آن دوره است . حتى امروز نيز مرجعى است كه هيچ محقق جغرافياى تاريخى سرزمينهاى اسلامى نمىتواند خود را از آن بىنياز بداند . همين كه ياقوت نظريه‌ها و مفاهيم جغرافيايى مسلمانان ، و نيز حوزه‌هاى جغرافياى طبيعى و رياضى را به صورت مقدمه‌اى زيور كتاب خويش ساخته ، خود از عمق معلومات جغرافيايى او حكايت مىكند . كتاب ياقوت همچنين معرف آن دوره از جغرافياى مسلمين است كه پژوهندگان به تدوين فرهنگهاى جغرافيايى مىانديشيدند ، و اين امرى بود كه بدون آثار وسيع و دامنه‌دار جغرافيايى ، كه تا آن زمان فراهم گرديده بود ، و نيز بدون سنت جغرافيايى موجود در سوريه ، هرگز امكان‌پذير نمىگرديد . اثر مهم ديگر ياقوت كتاب المشترك وضعا و المختلف صقعا است كه در 623 تدوين شده است .

--> ( 1 ) . مجموعهء شيروانى ، نسخهء شمارهء 27 / 34