فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )

10

دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )

مسعودى بوده است ؛ ( تيمائوس ) « 1 » ( عربى : « طيمائوس » ) افلاطون ، ( علم كيفيات جوى ) « 2 » ( عربى : « الآثار العلويه » ، ( دكلو ) « 3 » ( عربى : « السماء و العالم » ) ، و ( متافيزيك ) ( عربى : « ما بعد الطبيعه » ) ارسطو . آثار ديگر اين نويسندگان و ديگر اخترشناسان و فلاسفهء يونان كه به عربى ترجمه شد مبناى مفاهيم ، نظريه‌ها ، و نتايج رصدهاى نجومى قرار گرفت و سرانجام به جغرافياى مسلمانان كمك كرد تا بر پايه‌اى علمى تحول يابد . نفوذ ايران بدون ترديد در جغرافياى ناحيه‌اى و توصيفى ، و نيز در نقشه‌كشى چشمگير بود ، ولى نفوذ يونان عملًا بر تمام جنبه‌هاى جغرافياى مسلمانان سايه افكند . حتى در مواردى كه بين آرا و روشهاى ايرانى و يونانى رقابتى وجود داشت ، مانند نظام « كشور » ايرانى و نظام « اقاليم » يونانى ، نوع يونانى آن مقبولتر و رايجتر بود . مبناى يونانى جغرافياى مسلمانان ، در جغرافياى رياضى ، طبيعى ، انسانى و زيستى بيشتر به چشم مىخورد . نفوذ يونان بسيار پايدار بود ، زيرا تا قرن سيزدهم / نوزدهم مبناى جغرافياى مسلمين را تشكيل مىداد ( آثار آن در تأليفات جغرافياى فارسى ، و حتى اردو ، كه در قرن سيزدهم / نوزدهم در هندوستان به رشتهء تحرير درآمده مشهود است ) در حالى كه نفوذ بطلميوس در انديشهء اروپا از مدتها قبل رو به كاهش نهاده بود . اما نمىتوان منكر شد كه در طول اين دوره ، همواره بين مفاهيم نظرى بزرگان يونان از يك طرف ، و تجارب و مشاهدات بازرگانان و دريانوردان اين زمان از طرف ديگر ، كشمكش نهانى وجود داشته است . مسعودى در خصوص نظر بطلميوس دربارهء وجود سرزمينى ناشناخته در نيمكرهء

--> ( 1 ) . Tunaeus ( 2 ) . Meteorolog ( 3 ) . DeCaelo