محمدحسين ناصر الشريعه
120
تاريخ قم ( فارسى )
محلهء نهم - « محلهء باغ پنبه » است . ابتداى او چاله خروس و باجك است و انتهاى او باغ شاه خالصه . محلهء دهم - « محلهء اسحاقيه » است . ابتداى او درب دروازهء خاك فرج است و انتهاى او چاله خروس و باجك است . گذر كولى خان ، بازار مسگرها و حمام چاله و كوچهء جوى پاها داخل اين محله است » . مؤلف گويد : محلهء صفائيه را بايد محلهء يازدهم ، و محله دوازدهم خيابان باجك ، و محله شهر نو را سيزدهم شمرد ، بر حسب تقسيم ادارهء ثبت اسناد و املاك . شهر قم را به دو بخش قسمت نمودهاند . قسمت شرقى رودخانه كه مشتمل بر محلات قديمه است ، و بخش يك ، و قسمت غربى كه شامل شهر نو است ، بخش دو ناميده مىشود . فصل ششم رودخانه قم مرحوم ميرزا على اكبر فيض در تاريخ خود مىگويد : « رودخانهء قم موسوم است به « اناوبار » . مصب و سرچشمهء او كوهسارى است كه موسوم است به كوه زرد ، و چون آن جبال ، مرتع احشام طائفه بختيارى است به اسم آن طائفه موسوم شده « كوه زرد بختيارى » مىگويند ، آب او از جلگه كمره و گلپايگان عبور كرده از جهت مغرب و جنوب به زمين قم وارد مىشود ، و از قم به مكانى كه او را « پل دلاك » مىگويند مىرود ( پل دلاك سابقا يكى از منازل راه قم - تهران بوده ) اندر آن مكان ، رودخانهء قم و رودخانهء ساوه با هم متصل شده ، به سمت صحراى كويرى مىرود كه موسوم است به « مسيله » . اندر آن صحراى كوير اين دو رودخانه به زمين فرو مىروند . اكنون آب اين رودخانه كه وارد زمين قم مىشود از طرف مغرب شهر متصل به ديوار شهر عبور كرده به منزل پل دلاك مىرود . در روزگار قبل يا جميع آب رودخانه از طرف مشرق شهر عبور مىكرده ، يا اين كه در بالاى زمين قم دو قسمت مىشده ، نصف او از طرف مغرب شهر و نصف او از طرف مشرق عبور مىكرده . در سنهء يكهزار و چهل و چهار ( 1044 ) هجرى در سلطنت شاه صفى صفوى ، چنانچه اشاره شد اين آب كه از طرف مشرق عبور مىكرد طغيان نمود و دو ثلث از عمارات و ابنيهء شهر