را خراب و ويران كرد . چون اين دو ثلث از شهر خراب شد شاه صفى آب رودخانه را از طرف مشرق شهر بالمره مقطوع نمود و از طرف مغرب شهر جارى گردانيد و از كنار رودخانهء متصل به شهر قريب دو ميل راه سدّى « 1 » بس محكم از سنگ و آهك بكشيد تا شهر از طغيان آب محفوظ بماند . » « 2 » فصل هفتم آتشكده قم پيش از بعثت حضرت خاتم الانبياء صل اللّه عليه و آله مردم قم همه مانند ساير مردم ايران مجوسى يعنى زردشتى بوده‌اند ؛ بدين‌جهت آتشكدهء مخصوصى داشته‌اند ، چنان‌كه صاحب تاريخ قم مىگويد : « در مزديجان كه شهر و كورهء قم بود آتشكدهء ديرينه و كهنه بوده است ، و در اين آتشكده آتش آذرگشسب بوده است كه مجوس و عجمان در وصف و حق او غلو كرده‌اند . و بعد از شرحى مىگويد : « همه اوقات در اين مكان آتشكده بوده است تا آن‌گاه كه بيرون ترك امير قم چون بدين مكان رسيد او را از دخول منع كردند ، تا اين كه منجنيق‌ها و عرابه‌ها نصب كرد و آن قريه را در سنهء دويست و هشتاد و هشت ( 288 ) ( هجرى ) فتح كرد ، و باروى او را خراب گردانيد و آن آتشكده و آتش را بنشانيد از آن روز آن آتشكده باطل گشت و ديگر در اين ناحيت آتشكده نبود .

--> ( 1 ) - اين سد را مرحوم فتحعليشاه تعمير نمود و پس از سيل خرداد 1313 كه سيل قسمتى از سد را خراب كرد ، شهردارى سد ديگرى ساخت كه مسير رودخانه را تنگتر نموده و قدرى از اراضى رودخانه طرف محله كوچه حرم افتاد و به‌طورى كه از ذيل تاريخ عالم آراى عباسى كه مؤلف آن معاصر شاه صفى صفوى است ! معلوم مىشود اين رودخانه در آن تاريخ از جوار آستانه مقدسه ( محل فعلى ) عبور مىكرده ، نه از مشرق شهر چنانچه در تاريخ قم قديم است . ( مؤلف ) ( 2 ) - در سال‌هاى گذشته بر اثر خرابى سد رودخانهء قم ، و هجوم سيلهاى مهيب بارها مردم و خانه‌هاى شهر در معرض تلف و نابودى قرار گرفتند ؛ از جمله چنان كه گفته شد در سال 1313 شبى سيل مهيبى آمد و قسمتى از محله خاك فرج و مبارك آباد را آب برد ؛ همچنين در اوائل ورود مرحوم آيت اللّه بروجردى سال 1330 سيل سهمگينى آمد و من نويسنده هم ديدم و قبلا در مقدمهء خود گفتم كه بر اثر مساعى ان مرحوم و همت مردم شهر با قرار دادن كيسه گونيهاى خاك موقتا جلو خطر سيل را گرفتند ، ولى باز تا چند سال بعد همچنان خطر سيل مردم را تهديد مىكرد ، تا اين كه در سنوات اخير با اقدامات مؤثر آن مرحوم مقامات مربوطه در امتداد سد تعميرات كاملى به عمل آوردند و جلو خطر سيل را گرفتند . ( د )