حسن بن محمد بن حسن اشعرى قمى ( مترجم : تاج الدين حسن بن بهاء الدين قمي )

561

تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى )

--> سه گورستان قم در قرن سوم بشمار مىرفته است . درباره اين نام و سرآغاز و علت و ضبط آن اطلاع دقيقى در دست نمىباشد ، دكتر على اشرف صادقى در تحقيقى پيرامون بابلان مىفرمايد : ( بابلان قبرستانى بوده است در محل صحن آينه كنونى و ميدان آستانه ، و محلّ باغ ملى سابق ، كه عده‌اى از طالبيان و راويان اخبار در آنجا مدفون بوده‌اند . حركت حرف ( ب ) دوم اين كلمه معلوم نيست ، اما پسوند آن پسوند نسبت است ، كه در پايان بسيارى از جاينام‌ها ديده مىشود . بنابراين ، جزء اول اين نام بايد نام شخصى باشد كه اين مكان به او منسوب شده است ، ظاهرا اين نام - يعنى بابل - شكلى تحبيبى از كلمه ( باب ) يا ( بابا ) بوده ، و احتمالا ( بابل ) تلفظ مىشده . كلمه بابويه نيز صورت تحبيبى ديگرى از همين نام است . « فصلنامه ميراث شهاب : شماره 29 ، ص 56 » . اين گورستان پيش از دفن حضرت فاطمه عليها السلام باغى بوده است به همين نام ، از آن موسى بن خزرج أشعرى ( بزرگ أشعريان قم ، و ميزبان حضرت در مدت اقامت در قم ) كه پس از دفن حضرت در بخشى از آن ، ظاهرا از حالت باغ بيرون آمده است ، به گفته مصنف تاريخ قم بابلان نام منطقه‌اى بوده است كه در آن باغ موسى بن خزرج قرار داشته . مرحوم على اصغر فقيهى در « تاريخ مذهبى قم : 95 » مىگويد : ( آيا باغ بابلان قبرستان بوده است ؟ دقيقا نمىدانيم ، ولى به موجب قرائنى قبرستان عمومى نبوده است ، زيرا در آن وقت قم داراى دو قبرستان عمومى ، يكى در جنوب شهر و يكى در شمال بوده است ، احتمال دارد در اين مكان قبرستانهاى خانوادگى وجود داشته ، و فاطمه معصومه را در قبرستان خانوادگى موسى بن خزرج واقع در باغ بابلان دفن كرده‌اند ) . و در تاريخ قم در چند مورد از اين باغ با نام « مقبره بابلان » ياد شده است ، كه يكى همين ابو الجنّ است كه مىگويد : ( او را بمقبره بابلان دفن كردند ) . قبرستان نخستين بابلان نبايد از محدوده بقعه حضرت فاطمه و صحن كهنه فراتر مىرفته است ، و خود بقعه كه همچنان گنبد خانه آن شكل و محدوده نخستين ، با بازسازيهاى بعدى در قرن 7 و 8 هجرى را دارد ، پس از دفن حضرت به قبرستان ويژه علويان تبديل گرديد ، به نظر مىآيد بعدها مردم براى تبرك جستن مردگان خود را پيرامون آن بقعه - بويژه از دو سمت شمال و شرق - دفن نمودند ، و بتدريج محدوده قبرستان بابلان توسعه يافت . بنا بر شواهد و قرائن تاريخى و ميدانى ، محدوده اين قبرستان توسعه يافته را اين گونه مىتوان دانست : از سمت شمال از ديوار مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام و