و كفت : عمر [ بن ] خطّاب امر كرد ، كه از اهل عراق خراج در « 1 » رسم متوسّط و ميانه ، كه در آن حيفى و ميلى نباشد بستانند . و ليكن حجّاج بعد ازين ، ايشانرا بوظيفها و كسور هدايا ، و نوروز ، و مهرجان « 2 » الزام و تكليف كرد « 3 » ، و سنن جائره وضع كرد و بنهاد ، و سليمان « 4 » و وليد « 5 » هم بدين دستور خراج بستدند . پس جون خلافت بعمر بن عبد العزيز « 6 » رسيد ، به ترك

--> ( 1 ) . در نسخه چاپى : و . ( 2 ) . معرّب مهرگان ، جشن مهرگان يكى از جشنهاى باستانى ايرانيان بوده ، كه در روز شانزدهم از مهرماه برگزار مىشده است . ( 3 ) . يكى از رسوم متداول در دوره خلافت بنى اميّه و پس از آنان بنى العباس ، كه وسيله‌اى براى جمع‌آورى مال توسط واليان و امرا و حكّام بشمار مىرفت ، همانا گرفتن ماليات و خراجى به نام رسم عيدى ، در برخى از اعياد متداول ، نزد ساكنين اصلى سرزمينهاى فتح‌شده در عراق و بلاد الشام و ايران بود ، كه اين ساكنين معمولا كشاورزان و دهقانان ايرانى يا نبطى و جز اينها از غير عربها بودند . ( 4 ) . سليمان بن عبد الملك بن مروان ، ششمين خليفه اموى ، كه از سال 96 هجرى تا سال 99 هجرى خليفه بود . ( 5 ) . وليد بن عبد الملك بن مروان ، پنجمين خليفه اموى ، كه از سال 86 هجرى تا سال 96 خليفه بود ، او يكى از خلفاى فاسق و فاجر بنى اميه بشمار مىرود . ساختمان عظيم مسجد اموى در دمشق از ساخته‌هاى او بشمار مىرود . ( 6 ) . عمر بن عبد العزيز بن مروان بن الحكم ، هفتمين خليفه اموى ، كه به مدت دو سال و پنج ماه ، يعنى از سال 99 تا 101 به خلافت رسيد . وى تنها خليفه مروانى است كه از او به نيكى ياد مىشود ، و تمامى مورخين عدل و انصاف و تقواى او را ستوده‌اند ، از كارهاى نيك او كه در تاريخ به نام او ماندگار است . يكى : برداشتن سنت معاويه در ناسزاگوئى به امير المؤمنين عليه السلام بر فراز منبرها ، و در خطبه‌هاى نماز جمعه ، و ديگرى : بازپس دادن فدك به علويان است ، اين دو كار بگونه‌اى نزد شيعيان جلوه نمود ، كه سيد رضى در قصيده‌اى طولانى به مدح او پرداخته و مىگويد : يابن عبد العزيز لو بكت * العين فتى من اميّه لبكيتك انت نزّهتنا عن السّب و الشّتم * و لو امكننى الجزاء لجزيتك