اوّل آن ماه ارديبهشت ، و آخر آن ماه بهمن . و امر و دستور خراج چند كاه برين منوال بود ، تا آن زمان كه صاحب الجليل ، كافى الكفاة ، أبو القسم اسماعيل بن عبّاد - ايّده اللّه « 1 » - در وقت وزارت او مر ركن الدوله - رحمه اللّه - و فخر الدوله - ايّده اللّه - بقم رسيد « 2 » ، نجوم خراج دوازده ماه كردانيد ، اوّل آن ماه خرداد ماه - بر رسم معتضد - و اين معنى در سنّى « 3 » نيّف « 4 » و سبعين و ثلثمائه « 5 » بود . پس ارباب خراج بذين دستور و قانون ، خرّم و شادمانه و منتفع كشتند ، و بسى مولانا صاحب الجليل ، كافى الكفاة ، أبو القسم اسماعيل بن عبّاد را ثنا كفتند ، و دعا كردند .

--> در مرتفعات ديلم و جيل بودند - در سال 318 هجرى از خدمت سامانيان روى تافتند ، و بهمراه تعدادى از سرداران گيلى و ديلمى به طرف جنوب تاخته ، و بتدريج تمامى مركز و جنوب و غرب ايران را تسخير كردند ، و در سال 334 هجرى وارد بغداد شدند ، و خليفه المستكفى باللّه امارات آنان را به رسميت شناخت ، و به سه برادران بويه القابى عطا نمود . و امارت آل بويه بيش از يك قرن دوام يافت . قم و اصفهان در سال 318 هجرى به تسخير ركن الدوله درآمد . ( 1 ) . اسماعيل بن عبّاد مشهور به صاحب بن عبّاد در سال 385 هجرى درگذشت ، و در هنگام تصنيف اين كتاب - يعنى سال 378 هجرى - همچنان در حيات بود ، از اين رو مصنّف براى سلامتى و تأييد او دعا مىكند . ( 2 ) . صاحب بن عبّاد در سال 373 هجرى در زمان وزارت فخر الدوله ديلمى به قم آمد ، و سال مالى خراج را منظم و معين كرد ، پدرش عبّاد بن عباس نيز پيش از سال 335 هجرى ، هنگامى كه وزارت ركن الدوله را به عهده داشت به قم آمده ، و وضع خراج را سر و سامان داد ، و مردم را از تعدى و ظلم عاملان رهانيد . ( تاريخ مذهبى قم : ص 164 ) . ( 3 ) . سنّى ، جمع « سنه » : سالها . ( 4 ) . در نسخة ( 2 ) و ( 3 ) : بياض ، و در نسخة چاپى : ثلث . و در اصل : نيّف ، و در لغت عرب آمده است : « النيّف : من واحد الى ثلاث » ، يعنى فاصله يك تا سه سال را نيّف گويند . ( 5 ) . سالهاى سيصد و هفتاد و نيّف ( - يك تا سه سال ) .