دريدن « 1 » آن ظاهر است . و مصبّ آن وادى بجانب رستاق سراجه « 2 » بوده است ، پس آن موضع بسبب مرور آب « 3 » مرتفع شد ، و آب از آن به زير افتاد ، از جانب چپ از طرف شهر ، تا آنكاه كه آب بكلّى باينجانب ديكر شهر - كه اليوم رودخانه است « 4 » - افتاد ، و اين موضع « 5 » بسبب رفتن آب منخرق و شكافته شد ، تا رودخانه كشت ، و آب در آن بجانب قمرود روانه شد » . و برقى درين باب كويد ، كه :

--> ( 1 ) . يعنى در هنگام تصنيف كتاب تاريخ قم گر چه چند قرن از تغيير مجراى نهر قم از سمت شمال به مغرب مىگذشته است ، ليكن همچنان آثار مجراى قديمى رودخانه از پيچ و خمهاى آن ، هنوز آشكار بوده است . ( 2 ) . رستاق يا دهستان سراجه منطقه‌اى است در شمال شرقى شهر كنونى قم ، كه همچنان به همين نام مشهور است ، اين بخش داراى روستاهاى متعددى بوده و هست ، مصنّف تاريخ قم در ( فصل سوم از باب دوم ) نام بيش از 30 روستا و دشت اين منطقه را آورده است ، و در ( فصل ششم ) هنگام ( ذكر رستاقهاى قم ) مىگويد : ( سراجه : راوى مىگويد : بذين موضع قطعا و اصلا عمارت نبوده است ، اول عمارتى كه درو بنا نهادند سرايكى بود ، گفتند سرايچه ، بعد از آن معرّب كردند و گفتند سراجه ) . امروزه برخى از روستاهاى آن جزء محله‌هاى شمال جديد الاحداث شهر شده است ، از آن جملة روستاى مالك آباد كه مدفن امامزاده سيد ابو احمد ابن محمد بن على بن عبد اللّه بن جعفر بن محمد بن حنفيّه ابن امير المؤمنين عليه السلام مىباشد ، روستاى مالك آباد كهن امروزه بنام محله شاه سيد على ( شاسدلى به لهجه مردم قم ) معروف است . ( 3 ) . يعنى بر اثر سالها و قرنها گذر آب از اين مجرا ، كه باعث ته‌نشين‌شدن گل و لاى و رسوبات مىگردد ، سطح مجراى رودخانه بالا آمده ، و بتدريج از شيب مجرا كه به سمت مشرق بود كاسته شد ، تا در نهايت به انسداد اين مجرا ، و جريان آب در مسير شيب‌دار ديگرى ، كه همان مسير مغرب شهر است استقرار يافت . ( 4 ) . مسير كنونى رودخانه قم . ( 5 ) . همو .