حسن بن محمد بن حسن اشعرى قمى ( مترجم : تاج الدين حسن بن بهاء الدين قمي )
111
تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى )
--> قاضى سعيد قمى و معاصر علامه مجلسى رحمه اللّه . او در پايان اين بياض حكايت بناء مسجد جمكران قم را در 4 صفحه به نقل از كتاب « مؤنس الحزين في معرفة الدين و اليقين » من مصنفات أبى جعفر محمد بن بابويه قمى آورده است ، و بيش از دو قرن بعد حاجى نورى رحمه اللّه عين نوشتار 4 صفحه سابق الذكر را نخست در كتاب كلمة طيبه ( ص 457 - 460 چاپ اسلاميه ) ، و از آنجا با اندك تغييرى در كتاب نجم الثاقب ( ص 155 - 157 چاپ 1329 تهران ) آورده است ، ( كتابشناسى آثار مربوط به قم : ص 63 ) ، و جالب آنكه حاجى نورى اين واقعه را به اشتباه به محدّث مشهور سيد نعمت اللّه جزائرى منتسب نموده . و بعيد به نظر نمىرسد كه مسجد جمكران كنونى ، مشهور به مسجد صاحب الزمان ( عج ) ، همان مسجدى باشد كه خطّاب از قبيله بنى اسد آن را بنا كرد ، و بعدها در دورههاى متأخر و با اشاعه داستان حسن بن مثله جمكرانى رونق فزايندهاى يافت . تا دو دهه قبل ساختمان كوچك آن كه از ساختههاى قرن سيزدهم هجرى بود برقرار بود ، ليكن در سالهاى اخير ساختمان كهن مسجد تخريب و بر روى آن و با افزودن دهها هزار متر مربع از زمينهاى كشاورزى پيرامون آن مسجد عظيمى بنا گرديد ، كه از بزرگترين مساجد ايران بشمار مىرود . پيشتر از اين هنگام تحقيق كتاب ( انوار المشعشعين فى ذكر شرافة قم و القميّين ) در باب دهم ( ج 1 ، ص 443 ) به مناسبت اشاره به بناى مسجد جمكران ، در پاورقى به اين نكته پرداختهام كه : ( محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه قمى ، أبو جعفر ، مشهور به شيخ صدوق ، از بزرگان محدثين و فقها و نويسندگان اماميه است ، اهميت او در سلسله محدثين و فقهاى اماميه و ارزش نوشتهها و روايات و تأليفات او ، و نقش او و انديشههايش در تفكر اماميه مورد اتفاق تمامى شرح حالنگاران است ، و همگى به تفصيل درباره او و كتابهايش سخن گفتهاند . شيخ نجاشى ( متوفاى سال 450 ه ) و شيخ طوسى ( متوفاى سال 460 ه ) در دو كتاب ( رجال ) خود درباره او و كتابهايش به تفصيل سخن گفتهاند . نجاشى بيش از 160 كتاب و رساله براى او ياد كرده است ، دقت او در يادكرد نوشتههاى او به گونهاى است كه رسالههاى كوچك و نامههاى چند برگى او را نيز آورده است ، ليكن نامى از كتاب ( مؤنس الحزين في معرفة الحقّ و اليقين ) نياورده است . از سوى ديگر اين گونه نامگذارى با سجع و قافيه به دور از شيوهء نامگذارى شيخ صدوق است ، و تناسبى با تأليفات او ندارد ، علاوه بر آن كه اساسا كتابى به اين نام براى نويسندهاى - صدوق يا جز او - ياد نشده