مسجد جامع مدّتى در آن مىكزاردند . [ ذكر مسجد قريهء جمكران ] و هم كويند كه : « اوّل مسجدى كه بذين ناحيت بنا نهادند - پيش از آمدن عرب بذين ناحيت - مسجد قريهء جمكران « 1 » بود ، و مردى از أهل اسلام نام او خطّاب بن

--> جمعه ( يا جامع ) يا بخشى از آن بوده باشد ، كه بعدها توسط أبو الصّديم اشعرى يا شخص ديگرى توسعه يافته باشد . و بر طبق شيوهء شهرسازى اسلامى همواره مسجد در ميان مجموعه بازار و مجموعه‌هاى تجارتى ساخته مىشده است ، از اين رو مسجد كوچك سعد آبادى بعدها بر اثر توسعه شهرنشينى در آن بخش از شهر ، بزرگتر گردانيده شد ، تا بتواند نيازمنديهاى جمعيتى را پاسخگو باشد ، و توسعه آن بگونه‌اى بود كه به بازار شهر متصل گردانيده شد . مرحوم على اصغر فقيهى در ( تاريخ مذهبى قم : ص 132 ) مىگويد : ( بازار قم در آن روزگار نمىدانيم در كدام نقطة بوده ، على القاعده بايد در بيرون دروازه رى ، و در محل كوره‌پزىهاى سابق باشد ، زيرا بتدريج كه شهر به طرف جنوب غربى آمد ، بازار هم به همين سمت امتداد يافت ، ابتدا در محل فعلى درخت پير بازار بوجود آمد ، و سپس در قرون بعد كم كم به طرف حرم حضرت معصومه عليها السلام كشيده شد ، و با وجود آمدن رسته بازارهاى جديد بازار قديم از ميان رفت ) . علاوه بر اين در تأييد گفتار نخست ، مرحوم فقيهى در پاورقى همين صفحه از كتاب مىفرمايد : ( در قباله‌هايى كه از قديم در دست است به جاى محله درخت پير ميان شهر ، و به جاى چاله ميدان كهنه ، و همانجائى كه دو مناره عهد سلجوقى قرار دارد ، سربازار نوشته شده است ) . ( 1 ) . اين مسجد جز مسجدى بايد باشد كه امروزه در جنوب شرقى روستاى جمكران قرار دارد ، و به نام مسجد صاحب الزمان عليه السلام در ميان مردم مشهور است ، زيرا تا كنون هيچ سند معتبر و قابل اعتمادى دال بر پيشينه كهن مسجد كنونى بدست نيامده است ، و شهرت كنونى آن زائيده داستانى است كه ساختمان آن را به امام زمان عليه السلام نسبت مىدهد ، اين داستان نخستين بار در بياضى كه در آن 10 رساله فلسفى و عرفانى و تاريخى نوشته شده آمده است ، بياض از آن أبو الشرف محمد مهدى بن على نقى بن نعمت اللّه حسينى قمى متخلص به توحيد ، خطيب و واعظ قم ، زنده در سال 1116 هجرى ، از فضلاء قم در اوائل قرن يازدهم هجرى و از شاگردان