قال الواحدى : سمعت القاسم بن حسن ، يقول : نزل النّاس الكوفة في آخر سنة سبع عشر ) همچنين طبرى بار ديگر ، در حوادث سال 21 هجرى ، مىگويد : ( ذكر الخبر عن اصفهان : و دخل عبد الله ( بن قيس ) ، و أبو موسى جىّ - و جىّ مدينة اصفهان ) كه مراد منطقه وسيع اصفهان است ، كه شهر جىّ مركز آن بوده ، نه شهر اصفهان كنونى . و در حقيقت در تمامى اين موارد ، مقصود از بصره و كوفه و اصفهان و يا قم ، مناطقى است كه بعدها به اين نامها مشهور گشتند ، نه آن كه در هنگام فتح ، شهرى به اين نام وجود خارجى داشته است . و به تعبير دقيقتر ، گفتار مورخين درباره فتح قم ، نظير گفته آنان درباره فتح عراق ، و بلاد الشام ، و بلاد الجبل ، و بلاد فارس ، و آذربايجان ، و طبرستان ، و بلاد الجيل ، و السند ، و ماوراء النهر مىباشد ، كه به تحقيق شهرهايى به اين نامها وجود خارجى نداشته و ندارد ، بلكه تنها مقصود اشاره به فتح اين مناطق مىباشد . از اين رو و با توجه به آنچه گذشت ، به تحقيق مىتوان گفت شهر قم در محدوده كنونى آن ، شهرى است اسلامى - نه ساسانى - كه در دهه‌هاى نخست قرن دوم هجرى ، بدست مهاجرين اشعرى ساخته شده است ، و تاريخ قم به تفصيل از چگونگى و مراحل به وجود آمدن اين شهر سخن گفته ، و جاى تعجب است كه چگونه برخى از محققين بدون توجه به تصريح تاريخ قم همچنان بر ساسانى بودن شهر قم اصرار مىورزند ! ! ساختمان شهر قم : قمّى در تاريخ قم به صراحت از مراحل تأسيس و برپايى شهر قم سخن گفته ، و به روايت از ابو عبد الله حمزة بن حسن اصفهانى ( متوفاى حدود 360 ه ) نويسنده كتاب اصفهان آورده است ، كه : ( چون عرب اشعريان به قم آمدند ، در جوانب قم ، در خيمهايى از موى نزول كردند ، چون