درين ناحيت متمكن شدند ، در صحارى هفت ده ، خطّه و منزل ساختند ، و سراها و بناها و قصرها و عمارتها بنا نهادند و فرود آمدند ، و آن هفت ده : ممّجان و قزدان ، و مالون ، و جمر ، و سكن ، و جلنبادان ، و كميدان است - كه اليوم قصبهء و محلتهاى قم است - و حصارهاى اين ديها درين محال قائم و راسخ‌اند ، و علامت و نشان آنند ، و چون سراهاى ايشان بذين ديهاى هفت گانه بسيار شد ، و به يكديگر نزديك گشتند . . . ) اين متن تاريخى و گويا ، كه قرائن صدق فراوان در آن نهفته است ، در عين فشردگى ، به درستى مراحل فراهم آمدن شهر قم را اين گونه بيان مىكند ، كه كاروان اشعريان پس از ورود به دشت قم ، و پيش از امضاى عهدنامه و فراهم‌آمدن زمين و ساختن خانه ، بر طبق عادت عربها تا مدتها در چادرهاى بافته‌شده از موى بز سكونت گزيدند ، اين سكونت ، و به طور طبيعى - با توجه به فزونى افراد كاروان - بايد تا مدتهاى مديدى ، و حتى پس از امضاى عهد نامه نيز بايد ادامه يافته باشد ، و در سالهاى بعد ، و پس از استقرار نسبى اشعريان در روستاهاى قم ، بتدريج به ساختن سرپناه و خانه روى آورده ، و طى چند سال چادرها از ميان رفت ، و همگى در خانه‌هاى مسكونى استقرار يافتند ، در اين دوره شايد بتوان ساختار شهرى قم را با ساختار شهرى همچون مدينة منوّره ، كه شامل چندين روستا و چند شهر كوچك با فواصلى اندك ، و با داشتن مواضع دفاعى مستقلّ و مجزا مقايسه كرد . عوامل متعددى به ويژه زاد و ولد ، و فزونى ثروت ، و افزايش بردگان و كارگران مزدور و وابستگان آنان ، كه نقش مهمّى در توسعه كشاورزى داشتند ، بر توسعه خانه‌هاى آن در محدوده روستاهاى مسكونيشان افزود ، در اين ميان عامل نقض عهدنامه از سوى مجوسيان ، و حوادث بعدى ، كه منتهى به سيطره و تسلّط كامل اشعريان بر قم شد ، نقش مهمى در فراهم‌آمدن مقدمات تشكيل شهر قم داشت . پس از حاكميت اشعريان بر قم ، و سرازيرشدن صدها خانواده از تيره‌هاى اشعرى ساكن در كوفه به قم ، و سكونت آنان پيرامون مهاجرين پيشين و سروران كنونى ، بتدريج روستاهاى 6 يا 7 گانه ، و حريم آنان بگونه‌اى به يكديگر نزديك شدند ، كه