« ذكر طرق « 1 » قم » چنين كويد برقى : « كه قم را شش راهست : اوّل : راه خراسان : كه آن درب رى « 2 » است . دؤم : راه ساوه و آوه : كه آن راه مسجد جامع « 3 » است .

--> ( 1 ) . طريق يا راه كه جمع آن طرق است . و در اينجا مقصود راههاى خروجى شهر قم است كه به نواحى و شهرهاى ايران مىرفته است ، و از سخن نويسنده تاريخ قم استفاده مىشود كه قم شش دروازه اصلى ، و هفت دروازه فرعى و كوچك داشته است . ( 2 ) . امروزه محله واقع در شمال مسجد جامع كهن ( يا مسجد جمعه چنان كه مردم قم مىگويند ) به نام دروازه رى مشهور است ، كه احتمالا همان جايگاه و مسير كهنى مىباشد كه به سمت شمال شرقى و از كنار روستاى قمرود مىگذشته و با فاصله ديه كاج به كوير حوض سلطان ( درياچه نمك ميان بزرگراه تهران - قم كنونى ) مىرسيده ، و از آنجا تا رى دو مرحله راه بوده است . ( 3 ) . مقصود از اين مسجد جامع همان مسجدى است كه اشعريان در سالهاى آغازين استقرارشان در قم بنا نمودند ، نه مسجد جامع يا جمعه كنونى كه در محله ميدان كهنه قم و دروازه رى قرار دارد ، و بنابر تحقيق استاد على اصغر فقيهى ( تاريخ مذهبى قم : ص 128 ) : ( محل مسجدى كه اشعريان بنا كردند در نزديكىهاى خاكفرج و وادى السلام امروزى بوده است ، زيرا طبق نوشته تاريخ قم مسجد مزبور در كنار راهى قرار داشته است كه به ساوه منتهى مىشده است ، و نيز به موجب گفته يعقوبى چند پل روى رودخانه بوده كه دو قسمت شهر را به يكديگر متصل مىكرده است ، و اين پلها حدود خاكفرج و وادى السلام واقع بوده ، و براى رفتن به ساوه از روى اين پل‌ها عبور مىكردند ) . از اين‌رو مسجد جامع عتيق قم در جنوب رودخانه قم و در نزديكى پلى به نام ( بكجه ) قرار داشته كه به گفته تاريخ قم ( آن را يحيى بن على بن عبد اللّه اشعرى بنا نهاده است ) ، و به روايتى ديگر آن را أبو بكر بن عمران بن أبى بكر اشعرى معروف به بكجه ساخته است ، و در نزديكى آن دروازه ساوه قرار داشته است .