سئم : راه همدان : كه آن را سردآب كويند ، و آن هم در اين دربست ، و درب عبدويه به رمله « 1 » . و درب جهارم : راه عراقست « 2 » : و آن درب بريدست ، كه آن را درب نصر بن عامر

--> ( 1 ) . از نوشته پايان ( فصل سوم ) تاريخ قم استفاده مىشود كه در قرن سوم و چهارم هجرى ، در كنارهء رودخانه كنونى قم از سمت جنوب تا شمال ، سراها و كوشكهاى اعيان و اشراف قم بوده است ، كه او به ترتيب از جنوب به شمال ( تا پل و قنطره بكجه ) يك يك آنها را برشمرده و نام صاحبان آنها را مىآورد ، همچون بستان ولد دوله ، جوسق و سراى سهل بن على ، و جوسق محمد بن سهل ، و در ادامه مىگويد : ( و بسيارى از سراها و منظرها از اين سراى تا قنطره بكجه ، آنجا كه مسجد جامع است بودند ، و پس از آن جوسق ابن عبدويه بن عامر ، تا آنجا كه حد قهيان و درب نضر است ، و بر آن طرف كه فراپيش كميدان است . . . مقابل اين پل - يعنى پل بكجه - سراها و بستانها و كوشكهاى ديگر تا . . . جوسق آل طلحه برمله ) ، كه معلوم مىگردد كه در شمال مسجد جامع كهن قم و پل بكجه منطقه‌اى بوده است كه به رمله ( رمل در عربى به معناى شن نرم است ) مشهور بوده ، و در آن درب ( گذرگاه ) عبدويه و نضر قرار داشته است ، و از اين دروازه راه به سوى همدان مىرفته است ، و در واقع راه همدان ميان راه رى ( در شرق قم ) و راه ساوه و آبه ( در شمال غرب ) قرار داشته است . همچنين در تاريخ قم درباره سرچشمه برخى از كاريزهاى قم مىگويد : ( بعضى از كاريزها ، منشأ و منبع آن به جانب بيابانى است كه معروف است به كوشيب ، از جانب چپ رودخانه قم ، چون از راه سرد آب بروند . بعضى از كاريزها منشأ آن به جانب و نزديكى رباط حوض است كه در راه سردآب واقع است ، از دست راست رودخانه ، چونكه از قم به راه سردآب روند ) . ( 2 ) . مقصود از عراق سرزمين بين النهرين و عراق كنونى است ، نه عراق عجم كه اصطلاحى است كه بعدها در قرن ششم و در دوره حكومت سلاجقه مشهور گرديد ( نگاه كنيد به : بلدان الخلافة الشرقية ، ترجمه عربى ، ص 221 ) . از موقعيت و مسير دقيق اين دروازه اطلاع دقيقى در دست نمىباشد ، ليكن با توجه به اينكه اين راه به درب جبّانه ( - گورستان ) معروف بوده است مىتوان استفاده كرد كه از ميان قبرستان عمومى قم كه در سمت جنوب شهر ، و پيرامون قبر فاطمه بنت موسى بن جعفر عليهما السلام قرار داشته مىگذشته ، و احتمالا به سمت كرج أبى دلف ( - اراك كنونى ) و از آنجا به همدان و حلوان و خانقين كه شاهراه اصلى عراق - خراسان بوده مىرسيده است .