حسن بن محمد بن حسن اشعرى قمى ( مترجم : تاج الدين حسن بن بهاء الدين قمي )
پيشگفتار 14
تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى )
( بعد از آن اميران عرب ضيعتها را قسمت كردند ، و نامها نوشتند بفرزندان و بنى عمّان و ديگر خويشان خود ، و ايشان را به پيش خود دعوت كردند ، و ايشان : ابو بكر ، و عمران ، و آدم ، و عمر ، و حمّاد بن أبى بكر ، و فرزندان و فرزندزادگان عبد الله ، و از فرزندان احوص و غير ايشان بودند ، چون نامه بذيشان رسيد ، مجموع بذين جانب آمدند ، و هر يكى را ناحيتى بدادند ، بأبى بكر رستاق فراهان ، و پسرش حمّاد بن أبى بكر رستاق ساوه ، با ضيعتهايى كه به خود بعد از آن بخريد ، و بعمران رستاق طبرش و غيره ، و به آدم رستاق قاسان و غيره ، و بعمر رستاق دور آخر . و همچنين فرزندان احوص مثل اين فرا گرفتند . . . ) و بدين گونه موج دوم از مهاجران اشعرى ، كه شامل صدها تن از تيرههاى اشعريان بودند ، در سرتاسر دشت قم و روستاهاى آن پراكنده شدند ، و اين بر نفوذ و قدرت و توانايى آنان افزود ، و موجبات و مقدمات تشكيل شهر قم كنونى را فراهم آورد . برآمدن و تولد شهر قم : درباره پيشينهء تاريخى دشت قم ، و سكونتگاههاى پراكنده در محدوده اين دشت ، و كوهپايههاى پيرامون آن ، سخن فراوان است ، گفتههاى مورخين و جغرافىدانان و كاوشهاى باستانشناسى ، و باقيمانده ساختمانى كهن و باستانى ، همگى گوياى قدمت و پيشينهء سكونت انسان در روستاهاى دشت پهناور قم مىباشد ، برخى از پژوهشگران ردپاى سكونت مردم در اين سرزمين را به دوران سلوكيان و اشكانيان رسانيده ، و معتقدند كه شواهد و قرائن فراوان بر اين ادعا وجود دارد ، از آن جمله : خرابههاى شهر خورده در هفتاد كيلومترى جنوب غربى شهر قم ، كه گروهى اين شهر را معبد ساسانيان ، و عدهاى معبد افسانهاى سلوكيان ، و برخى آن را از مجموعهء امپراطورى اشكانيان دانستهاند ، و مجسمه چهار سر پارتى كه در نزديكى قم پيدا شده است ، و ذكر دو نام - احتمالا يونانى - كه در دو اثر جغرافيايى بسيار قديمى آمده ، و گفته مىشود خطاب به قم است ، برخى از يافتههاى آن دوران به شمار مىرود .