طبرستان چنان كه خود تصريح نموده شرح ايّام آل باوند بوده است از ابتداى ملك ايشان تا انجام كار آن سلسله . وقايع بعد از قتل رستم بن اردشير بن حسن را تا سال 750 كه در اين نسخه‌ها هست و در الف نيست باز ديگران بر اين كتاب افزوده‌اند و شايد آن هم كار همان كسى باشد كه قسم دوّم گمشدهء كتاب اصلى را از پيش خود درست كرده و در آن گنجانده است . در سال 1303 كه نسخهء الف بدست نگارنده افتاد ديدم كه آن علاوه‌بر تاريخ محمّد بن حسن بن اسفنديار شامل نسخهء ناياب تاريخ رويان تأليف مولانا اولياء اللّه آملى نيز هست و اين كتاب نيز كه ما از وجود آن فقط از طريق تاريخ طبرستان سيّد ظهير الدّين مرعشى خبر داشتيم و تصوّر ميرفت كه از دست رفته بدست آمد و پس مطالعهء آن و مقايسهء خاتمهء آن كتاب با خاتمهء نسخه‌هاى معمولى تاريخ محمّد بن حسن بن اسفنديار قطع شد كه قسمت الحاقى تاريخ طبرستان تقريبا بعينها همان قسمت آخر تاريخ رويان اولياء اللّه آملى است و الحاق‌كننده براى آنكه ذيل وقايع را تا سال 750 كه سال قتل شاه غازى فخر الدّوله حسن آخرين ملوك مازندران است بياورد اين قسمت را از تاريخ اولياء اللّه برداشته و به آخر تاريخ محمّد بن حسن بن اسفنديار ملحق ساخته است . چون تاريخ اولياء اللّه بطبع رسيده « 1 » مقايسهء قسمت آخر آن با ذيلهاى موجود در نسخه‌هاى معمولى تاريخ طبرستان كارى آسان است و هركس ميتواند با اين عمل بصحّت اين نكته پى ببرد . 5 - از آنجا كه تاريخ كتابت عموم نسخه‌هاى معروف از تاريخ طبرستان به غير از الف همه نسبة جديد است اغلاط و تحريفات آنها از حدّ شماره بيرون است . اگر نسخهء الف در دست نبود علاوه‌بر مفقود ماندن بسيارى از اشعار و عبارات و قسمتهاى كثيرى از اصل كتاب كه در نسخه‌هاى ديگر نيست نه فهم صورت صحيح اين اغلاط و تحريفات ميسّر ميشد نه درك اختلال وضع كتاب و سقطات آن . كليّهء خاورشناسانى كه تاكنون با كتاب محمّد بن حسن بن اسفنديار سروكار

--> ( 1 ) - در سال 1313 شمسى در طهران بتوسّط كتابخانهء اقبال و آقاى عبّاس خليلى .