ميرزا شمس بخارايى

60

تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى

اوّل كتاب آمده است كه ترجمه : « به سعى اين غلام آستان فلك بنيان ، حيدر سرتيپ و مترجم زبان روسى و حسن خان ياور ، محرّر روزنامهء روسى سمت ختام پذيرفت . » در حالى كه در پايان كتاب فقط نام « محمّد حسن خان ياور » آمده است . با اينكه ترجمهء كتاب روان است ، متأسّفانه از اشتباه عارى نيست ، به طور مثال : 1 - شفر ، اسم كتاب را « تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر » و مؤلف آن را ميرزا شمس بخارايى آورده « 1 » ، در حالى كه مترجم كتاب ، سه گونه اسم براى كتاب ذكر كرده است : در برگ اوّل كه در واقع شناسنامهء كتاب را تشكيل مىدهد به نام : « تاريخ بخارا و كاشغر و خوقند » آمده و در برگ دوم ، در بالاى صفحه به نام « تاريخ وقايع حكمرانان بخارا و كاشغر و خوقند » ذكر شده ، و در پايان كتاب ، از زبان ميرزا شمس ، نويسندهء كتاب ، آورده شده است كه : « تمام شد تاريخ كاشغر و خوقند و بخارا ، كه اين بنده ميرزا شمس در ماه ربيع الثانى سنهء 1276 هجرى و 1859 م ، به قلم نگارش در آورده . » طورى كه از فحواى گفتار نويسنده پيداست ، كتاب از ابتداى سلطنت امير مير حيدر شروع مىشود و تا رخدادهاى دوران محمد على ، حكمران خوقند ادامه مىيابد و سرانجام به سلطنت جهانگير خواجه در كاشغر پايان مىپذيرد ، كه نامگذارى « شفر » با توجه به توالى تاريخى رويدادهاى بخارا ، خوقند و كاشغر صحيح‌تر مىنمايد و ما نيز همين عنوان را پذيرفتيم . 2 - همانگونه كه در بالا اشاره شد ، كتاب ، نخستين بار با تعليقات و حواشى گرگريف به چاپ رسيده است ، ولى در ترجمه ، مرز ميان متن ، تعليق و حواشى مشخّص نشده ؛ بويژه در بخش دوم كتاب ، اين آشفتگى آشكار است ، از بررسى هر دو بخش كتاب ، گاهى به نتيجه‌هاى مشابهى مىرسيم ، امّا طبعا اختلاف نظرهايى هم هست كه احتمالا ناشى از اختلاف ديد شرقى و غربى است . 3 - ايرادى كه به بخش دوم كتاب مىتوان گرفت ، نادرستى بيشتر تاريخهايى است كه براى رخدادهاى آن روزگار به دست داده ، كه مصحّح در حدّ توان به رفع اين مشكل پرداخته است ، ليكن در مورد رخدادهاى دوران امير مير حيدر ، يعنى بخش اوّل كتاب ،

--> ( 1 ) . تاريخ خانات آسياى مركزى / حاشيهء 116 .