152 / 9 - جرم از پيشينهء اين شهر باستانى در كتابهاى كهن به گستردگى سخن نرفته است . ابو الفداء ( متولد 627 ) به نقل از كتاب اللباب چنين مىنويسد : « جرم بلده‌اى است از بدخشان ، آن سوى ولوالج » . ياقوت حموى از رباطى ياد مىكند كه زبيده همسر هارون الرّشيد در بدخشان ساخته بود ؛ سمعانى بدخشان را جزو تخارستان و مردم آن سامان را ترك مىداند . تقويم البلدان / 545 ؛ معجم البلدان ، ج 1 / 360 ؛ الانساب سمعانى / ذيل البدخشى ، ص - 69 . احمد بن ابى يعقوب شهرهاى بلخ را به هفتاد و چهار « منبر » تقسيم مىكند و پس از ذكر بدخشان دربارهء « جرم » چنين مىنويسد : « شهرى به نام جرم و اين آخر شهرهاى شرقى است از طرف بلخ تا سرزمين تبت » . مؤلف حدود العالم از « در تازيان » ، درى كه به دستور مأمون خليفهء عبّاسى بنا شد ، ياد كرده است . مينورسكى بر اين باور است كه شايد « در تازيان » در نزديك جرم باشد ؛ زيرا يعقوبى نيز در اثر خود ( تأليف 278 ه . / 891 م ) جرم را آخرين شهر بلخ به طرف تبت مىداند . البلدان / 64 ؛ حواشى حدود العالم / 193 . و نيز ر ك : جغرافياى تاريخى ايران / 62 . مولانا شرف الدّين على يزدى در دورهء تيموريان از « آب جرم » و « عقبهء جرم » جزو ولايت بدخشان ياد كرده است ؛ اين ولايت در آن زمان مستقلا از طرف شاهان بدخشان اداره مىشد . ر ك : ظفرنامهء تيمورى ، ج 1 / 134 ، 129 . در سال 1239 ه . خان قندوز ، مراد بيگ با ده هزار سوار به بدخشان يورش آورد و ميرزا بيگ خان حكمران آنجا را با يك هزار تن سوار او مغلوب ساخت و بدخشان را به تصرّف خود در آورد . شهر فيض‌آباد را كه پايتخت بدخشان شمرده مىشد با خاك يكسان كرد و اهل شهر را به قندوز انتقال داد و « قصبهء جرم » را كه شامل چند روستا بود و بيش از دو هزار نفر جمعيت نداشت به عنوان پايتخت بدخشان برگزيد . تاريخ ايران ، كلمنت ماركام / 180 . جرم كه جزو بدخشان شمرده مىشد تا روزگار امير عبد الرّحمان ( 1880 - 1901 م ) از سوى ميران بدخشان اداره مىشد ؛ پس از تاخت و تازهاى بسيار ، فئوداليزم در شمال افغانستان پايان پذيرفت و سرزمينهاى آن حدود ، كه جرم هم بخشى از آن بود ،