ميرزا شمس بخارايى
253
تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى
براى هميشه به قلمرو حكومت افغانستان پيوست . گروتس باخ آلمانى با توجه به نوشتهء پيشينيان ، دربارهء اين شهر ( 1976 م ) مىنويسد : « مهمترين آبادى و شهر شرق بدخشان ، جرم است كه 1600 متر از سطح دريا بالاتر است . مراكز ادارى ( بخشدارى ) و بازار داد و ستد آن ، تا سرچشمههاى درّهء رودخانهء كوكجه در هندوكش را در بر مىگيرند ( كران ، منجان ، انجمن ) . در سال 1840 ، اين محل تنها بازار و ميدان بار و محل داد و ستد و مركز ايالت بدخشان بود ( جى . وود 1872 ، ص 199 ) . باخ از قول كشككى نقل مىكند كه : در سال 1926 ، 30 دكان و يك سرا در جرم وجود داشته كه مركز معاملات ترياك در بدخشان بوده است » . جغرافياى شهرى در افغانستان / 116 . نيز ر ك : راهنماى قطغن و بدخشان / 137 - 140 . جرم امروز داراى 575 / 3 كيلومتر مربع مساحت و 133 روستا مىباشد كه به عنوان يكى از بخشهاى مهمّ بدخشان شمرده مىشود و در شمال شرقى افغانستان قرار دارد . شناسنامهء افغانستان / 21 ، 22 . 152 / 14 - نظراوف سياح بارتولد در سال 1737 م ، از وى به عنوان مترجم زبان روسى ياد كرده است . او در همان سال همراه « موراوين » مسّاح به سيحون سفر كرد و اطلاعاتى را دربارهء آن سرزمين جايى كه روسها مىكوشيدند تا بر آن چيره شوند - به دست آورد . خاورشناسى در روسيه و اروپا / 269 ؛ استخراج مواد معدنى در آسياى ميانه / 23 و 55 . 152 / 21 - جيزخ جيزخ كه از آن با ريخت دزخ ، ديزخ ، جزخ ، ديزق و جيزاك ياد كردهاند ، همان ديزك باستانى است كه سمعانى آن را از جملهء روستاهاى سمرقند و منسوب بدانجا را ديزكى مىداند . ر ك : الانساب ، ذيل الديزكى / 237 ؛ ارباع خراسان / 454 ؛ سفارت نامهء خوارزم / 106 ؛ كشكول سليمى / 257 ؛ تحف اهل بخارا / 39 .