اما معتزله در عصريكه مورد بحث ماست ، يعنى تا 200 ه 815 م در افغانستان بحيث يك گروه مذهبى قوى ظهور نكرده بودند ، ولى در سرزمين‌هاى غربى خراسان و عراق و بغداد و شام و غيره تشكيلاتى داشتند ، و از قويترين مبارزان ميدان جدل و فلسفه و كلام بوده‌اند . در اوائل عصر عباسى كه پيشواى معتزله عمر بن عبيد بود ، داعيان اين مذهب به اطراف و بلاد بعيدهء كشور اسلامى فرستاده شده‌اند ، تا به نشر و تبليغ مبادى اعتزال پردازند ، چنانچه يكى از شعراى معتزله صفوان انصارى دربارهء و اصل بن عطاء قصيده‌يى دارد كه در ان گويد : له خلف شعب الصين فى كل ثغرة * الى سوسها الاقصى و خلف البرابر رجال دعاة لا يفل عزيمهم * تهكم جبار و لا كيد ماكر « 1 » « و اصل را از حدود چين تا سوس اقصى و پشت بربر ( غرب افريقا و بلاد مغرب ) داعيانى موجود است كه ارادهء ايشانرا شدت خشم جبارى و يا كيد ماكرى شكستانده نميتواند . » مطابق اين سند ، گويا داعيان و مبلغان معتزله تا حدود چين و بلاد مغرب شمال افريقا رسيده بودند ، و اين درست است . زيرا و اصل بسا رجال كارى و دانشمند را پروريد ، و هر يكى را بسويى براى تبليغ فرستاد ، كه از انجمله حفص بن سالم را به خراسان ارسال نمود ، و او به ترمذ آمد ، و با جهم بن صفوان موسس فرقه جبريه مناظره‌ها كرد « 2 » مرجئه در موقف ما بين خوارج و شيعه يك فرقهء خاصى بنام مرجئه هم موجود بود ، كه عقايد ايشان با هر دو اختلاف داشت ، و ما درين باره شرحى را در قسمت فقه و مدرسهء فكرى امام ابو حنيفه ( رض ) داده‌ايم ، بانجا رجوع شود . و نيز چند صفحه بعد هنگاميكه از آداب فرق

--> ( 1 ) - ضحى الاسلام 3 / 90 ( 2 ) - ضحى بحوالت المنية و الامل 19