بحث ميرانيم ، دربارهء ادب مرجئه هم ذكرى خواهيم كرد . در سنه 118 ه 736 م حارث بن سريج در رأس مرجئه در خراسان شمالى و ماوراء النهر در مقابل دولت اموى قيام كرده بود و تبعهء فراوان داشت . او مدعى بود كه مهدى است و خدا براى تخليص مظلومانش فرستاده تا مردم را به قرآن و سنت رجوع دهد ، و حكومتى را بوجود آورد ، كه مورد رضاى غالب مردم باشد . اين مردم بر بلاد كنارهاى سيحون چيره آمدند ، و اسد بن عبد اللّه والى خراسان بر ايشان بتاخت و شورش ايشانرا خاموش ساخت ، و حارث به تخارستان پناه برد ، ولى باز بر نصر بن سيار حكمران امويان برخاست و مرو را گرفت ، و نصر را از انجا براند . ولى بين او و يمنيان در مرو نفاق افتاد ، تا كه حارث در سنه 128 ه 745 م بمرد « 1 » اين مردم در خروج خود بر حديثى اتكا ميكردند چنين : يخرج رجل من ماوراء النهر يقال له حارث . . . وجب على كل نصره . « 2 » صوفيان يك گروه بسيار مهم ديگريكه از ناحيهء فكرى اهميت فراوان دارند ، و در دو قرن اول اسلامى در بلاد افغانستان وجود داشتند صوفيان‌اند ، كه تراث فكرى ايشان در تشكيل فرهنگ آينده عنصرى قوى بود . دربارهء نام صوفى كه از چه ساخته شده ، اقوال فراوان موجود است ، و از ان جمله گفته‌اند : كه صوفى منسوب باشد به صوف ( پشم ) كه او جامهء صوف دارد و برخى آن را از صفا يا صفه ( اصحاب صفه ) مشتق دانسته‌اند . « 3 » ولى استاد قشيرى ( متوفى 465 ه ) گويد كه كلمه تصوف وجه اشتقاق عربى ندارد ، و بمنزلت لقب اختصاصى اين طايفه است . « 4 »

--> ( 1 ) - تاريخ الاسلام السياسى 2 / 21 ( 2 ) - كتاب السنن ابو داود 2 / 135 ( 3 ) - كشف المحجوب هجويرى غزنوى 34 طبع تهران 1326 ( 4 ) - الرساله 126 طبع قاهره 1284 ق