در دربار و مناصب دولتى و محافل علمى و ادبى بهره داشتند ، و مخصوصا دودمان برمكيان بلخى در بغداد و خراسان بر تمام منابع مالى و مراكز ثقافى مسلط بودند ، بنابر ان درين حركت عقلى و پرورش علم و هنر و فرهنگ سهمى بارز گرفتند ، و چون درينجا ما را با تمام رجال و حركت علمى دورهء عباسيان بغداد كارى نيست ، ازينرو ميكوشيم ، آنچه متعلق به خراسان و مردم آنست درينجا فراهم آوريم . طوريكه در آغاز اين مبحث خوانديد ، سهم و بهرهء خراسان و سرزمين افغانستان در انتقال فرهنگى و علمى آسيا باندازه‌يى مهم و سنگين بود ، كه مساعى ايشان علت فروغ دورهء رنسانس فكرى و علمى بغداد گرديد ، و علوم و فرهنگ ازينجا به اروپا انتقال يافت ، كه ما خوانندگان گرامى را براى تكميل اين سخن بعنوان سهم برمكيان بلخى در انتقال و نشر فرهنگ در آغاز اين مبحث سفارش ميكنيم . مدارس خراسان در قرن نخستين هجرى و هنگام حلول دين اسلام در خراسان ، مدارس علمى و كتب‌خانها هم وجود داشت ، و ما از وجود مكاتب كودكان از عصر بنى اميه در شهرهاى اسلامى خبرى داريم ، كه بقول ابن خلكان : ابو مسلم خراسانى را پدرش در كودكى به مكتب مىبرد ، و بين او و پدرش برين امر اختلاف افتاده بود . « 1 » جرجى زيدان گويد : كه بقول دائرة المعارف برتانيه ( در ماده المامون ) همين خليفه ، هنگاميكه بر خراسان والى بود ، درينجا يك مدرسه را بنا نهاد ، و بناى اين مدرسه در نيشاپور يا شهرى ديگر از خراسان دلالت دارد برينكه : اين كار را امراى خراسانى و عجمى انجام داده بودند ، زيرا اگر خود مامون به اين كار در خراسان اقدام ميكرد ، چرا در بغداد نظير آن را در ايام قدرت و خلافتش در حالى كه به نقل علوم هم عشقى داشت نساخت ؟ « 2 » چون ما در نشاپور پيش از عصر نظام الملك طوسى ( موءسس مدارس نظاميه در اكثر بلاد اسلامى ) برخى از مدارس قديم را مىبينيم ، مثلا مدرسه ابن فورك

--> ( 1 ) - وفيات الاعيان 1 / 397 ( 2 ) - تاريخ تمدن اسلامى 3 / 200