متوفى 406 ه 1015 م ، و مدرسهء بيهقيه منسوب به بيهقى متوفى 450 ه 1058 م و مدرسهء سعديه بناى نصر بن سبكتگين برادر سلطان محمود ، و مدرسه اسماعيل بن على استر - آبادى ، و مدرسهء استاد ابو اسحاق اسفراينى . « 1 » بنابرين بايد گفت : كه اين رسم مدرسه‌سازى در خراسان از قديم بود ، و مامون هم مدرسهء خود را به تقليد اسلاف خراسانى بنا نهاده بود ، و ما برين مطلب دليل ديگرى هم داريم ، كه مردم خراسان با علم و كتاب علاقهء قوى داشته‌اند ، و در مرو كتابخانه‌يى بود از عصر يزدگرد يعنى ربع اول قرن نخستين هجرى ، كه در ان كتب فارسى وجود داشت ، و عتابى شاعر معروف عربى دورهء عباسى در حدود 250 ه 864 م به آن كتب‌خانه سه بار آمده و كتب فارسى را خوانده و ميگفت : معانى جز كتب عجم بدست نمىآيد ، لغت از ما و معانى از آنهاست . « 2 » ظاهرا مرو در خراسان قديم يكى از مراكز حيات علمى و عقلى بود ، و براى اثبات اين مطلب علاوه بر دلايل گذشته ، اين روايت ابن ابى اصيبعه نيز موجود است و او هم از فارابى نقل مىكند : كه سلسلهء تعاليم مدرسهء اسكندريه بعد از نشر اسلام به انطاكيه منتقل شده بود ، ولى از آخرترين معلمان اين مدرسه تنها يكنفر باقى ماند كه ازو هم دو نفر درس علم خواندند ، و يكى از آن دو مروى بود ، كه ابراهيم مروزى باشد ، و متى بن يونان در بغداد ازو درس خواند . « 3 » رياضيات و نجوم و طب : بعد از تسلط يونانيان و دورهاى شاهان يونانو باخترى در افغانستان ، نفوذ فرهنگ و تمدن يونانى - چنانچه بارها درين كتاب گفته شد - در تمام اين سرزمين ديده مىشود . كه حتما اين تمدن يونانى ، پهلوى علمى نيز داشته است . و از طرف ديگر چون هند نيز مخصوصا در قسمت نجوم و فلكيات و رياضيات داراى ذخاير باستانى بود ، و ملتفاى

--> ( 1 ) - طبقات الشافعيه سبكى 3 / 127 ( 2 ) - تاريخ بغداد طيفور 7 / 157 ببعد ( 3 ) - طبقات الاطبأ 2 / 135