علوم عقلى و خراسانيان طوريكه در صفحات گذشته گفتيم : ملل اسلامى با قبول دين اسلام بدورهء عقيدت و ايمان كه يكى از مراحل سير فكريست رسيده بودند ، و بايد ازين دوره بالاتر بمرتبه ارتقاى عقلى برسند ، كه اينك در عصر عباسيان آغاز شد ، و كارگردانان مهم آن هم خراسانيان بودند . در اسلام دورهء ترجمه و انتقال علوم عقلى از عصر امويان آغاز شده بود ، و نخستين كسى كه به اين كار دست زد ، خالد بن يزيد بن معاويه ( متوفى 85 ه 704 م ) بود ، كه او را حكيم آل مروان گفتندى . وى مرد فاضل و شيداى علوم بود ، كه از مصر جمعى دانشمندان يونانى را خواست و بوسيلهء ايشان از زبانهاى يونانى و قبطى كتابها را در صنعت ترجمه نمود . « 1 » خالد در كيميا و طب ذوقى داشت و از يك راهب رومى ماريانوس اين صنعت را فراگرفت ، و در ان سه رساله دارد ، كه نسخ خطى آن در استانبول و قاهره موجود است . « 2 » و نيز در همين عصر به نوشتن كتب طب آغاز شد ، و طبيب حجاج بن يوسف ثياذوق قصيده‌يى را در حفظ صحت به عربى گفت ، كه ابن سينا آن را به فارسى ترجمه كرد ، و ماسرجس ( ماسرجويه ) يهودى كتاب طبى قس هارون ( كناش اهرون ) را براى مروان يا عمر بن عبد العزيز اموى ( حدود 100 ه 718 م ) به عربى ترجمه كرده بود « 3 » ، و همان ثياذوق ( متوفى 90 ه 708 م ) كتابى را در ادويه و معالجه براى پسر خود نوشت . « 4 » اين حركت عقلى كه از اوايل قرن دوم هجرى آغاز شده بود ، در عصر مأمون عباسى ( 198 / 218 ه ) به كمال عروج و نضج خود رسيد ، و چون خراسانيان نيز

--> ( 1 ) - الفهرست 338 ( 2 ) - بروكلمان 1 / 262 ( 3 ) - بروكلمان 1 / 263 بحوالت طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه 1 / 121 و فردوس الحكمه طبرى 465 و قفطى 105 و الحيوان جاحظ 3 / 85 و غيره ( 4 ) - تاريخ تمدن اسلامى 3 / 139