رونق يافت ، و اين امر مهم را كه مصدر دوم تشريع اسلامى بود ، در تحت قوانين علمى انتقادى در آوردند . چون تاكنون كتب حديث و مسندات را به ترتيبى مىنوشتند ، كه براى استفاده از ان ، ياد داشتن نام راوى ضرور بود ، بنابرين علماء جهت تسهيل مراجعين ، كتابهاى جديدى را به ترتيب معانى احاديث و مطالب آن نوشتند ، كه نخستين مولف اين ترتيب جديد يحيى بن زكريا ( متوفى 184 ه 700 م در بصره ) است ، ولى كتابش باقى نمانده ، و قديمترين اثرى درين باره از عبد اللّه محمد بن ابى شيبه ( متوفى 235 ه 849 م ) موجود است . « 1 » در اواخر قرن دوم و آغاز قرن سوم كه منتهاى زمان مورد بحث ما درين كتابست حركت تدوين و تنقيح احاديث در خراسان به اوج خود رسيده بود ، و علماى خراسانى در تمام عالم اسلام ، درين كار استاد و داراى تحقيق و يد طولايى بوده‌اند ، و ما مىبينيم كه در نصف اول قرن سوم هجرى ، اين حركت فكرى و تشريعى نتايج بسيار روشنى داد ، يعنى كتب صحاح احاديث بوسيلهء علماى خراسانى تاليف و تدوين شدند ، كه در سرتاسر ممالك اسلامى به صحت و سلامت و ثقت و حجيت مقبولى كامل يافتند و بايد گفت : كه اگر دانشمندان اين سرزمين ، بدين كار مهم و دشوار دست نميزدند ، امروز مسلمانان عالم از ذخاير گرانبهاى دينى و مصادر اساسى اوامر و هدايات اسلامى محروم مىماندند . و چون جعل و خلط از طرف برخى از كذابان جعال در احاديث نبوى روى داده بود ، اگر قرايح نقاد اين مردم نبودى ، اكنون ما از داشتن صحاح احاديث محروم بوديمى . صحيح بخارى : اين كتاب يگانه شهكار علم حديث و در عالم اسلام اصح كتابها بعد از كتاب اللّه شمرده شده و اثر يك عالم زاهد و متقى و حافظ بزرگ بخاريست كه اين شهر يكى از بلاد معروف خراسان در قرن سوم و چهارم هجرى گشت .

--> ( 1 ) - بروكلمان 3 / 163 بحوالت خطيب بغدادى 14 / 116