مدينه در گذشت ، و از عبد اللّه بن مبارك مروى سماع حديث نمود ، و با امام احمد بن حنبل در طلب حديث همكار و همدرس بود ، ذهبى او را سيد حفاظ ، و عسقلانى امام جرح و تعديل مىشمارد ، و ابن حنبل گويد كه از همهء ما دانشمندتر به رجال حديث است . وى ميگفت : بدست خود هزار هزار ( يك مليون ) حديث نوشته‌ام . از آثار او كتاب التاريخ و العلل در رجال ( نسخهء ظاهريهء دمشق ) و معرفة الرجال ( ظاهريهء دمشق ) موجود است . « 1 » دارمى سمرقندى ديگر از دانشمندان خراسانى كه در علم حديث مرتبتى بلند دارد ، عبد اللّه بن عبد الرحمن دارمى سمرقندى ( 181 / 255 ه ) مولف كتاب سنن دارمى و شيخ مسلم و ابو داود و ترمديست ، كه مدتى كوتاه در سمرقند قاضى هم بود ، و چون كتاب سنن خويش را در تحت نظر اجتهادى و استقلال رأى نوشته ، بنابرين در جمله صحاح نيامد . و آنقدر قبول نيافته است ، و بنام المسند الجامع در جونپور هند 1293 ه و در حيدرآباد دكن 1309 ه و در دهلى 1337 ه طبع شده است . « 2 » دارمى در حجاز و شام و مصر و عراق و خراسان سماع حديث كرد ، وى مرد فاضل و عاقل و مفسر و فقيه بود ، كه علم حديث را در سمرقند رواج داد ، و كتاب تفسير هم به دو منسوبست . « 3 » خلف بن سالم سندى ابو محمد خلف بن سالم حافظ مشهور و محدث بزرگ و از موالى آل مهلب بود كه در كوفه و بغداد از يحيى بن سعيد قطان و ابو نعيم درس حديث خواند ، و شاگردانى را مانند حاتم و ابو القاسم بغوى و عثمان دارمى پرورش داد ، و امام نسايى در سنن

--> ( 1 ) - بروكلمان 3 / 161 به حوالت ابن نديم 233 و خطيب 14 / 177 و سمعانى 525 و ابن خلكان و تهذيب نووى 628 و شذرات ابن عماد 2 / 79 و غيره . ( 2 ) - بروكلمان 3 / 199 ( 3 ) - الاعلام 4 / 230 بحوالت تذكرة الحفاظ 2 / 105 تهذيب التهذيب 5 / 294 و خطيب بغدادى 10 / 29 و شذرات 2 / 120 و غيره