ختن به گندهارا رسيد ، در انجا ملاحظه كرد ، كه تمام اعضاى دربار و ملكه و وزيران او مشغول مرمت عبادتگاههايى هستند كه هفتاليت‌ها ( هياطله ) ويران كرده بودند . « 1 » اين شكست كيش بودايى و تخريبى كه مهرا كولا و ديگر شاهان هفتلى در گندهارا و كشمير و هند كردند ، مردم بودايى افغانستان را تكان داد و مىبينيم كه كيش فرسوده و وضع وخيم اجتماعى و روحى خود را به نظر شك و نارضايى مىديدند ، و ما در فصل اول كتاب جاييكه از رتبيلان زابلى صحبت ميكرديم ، و باز در قسمت تشكيلات دولتى همين فصل چهارم به حوالت بلاذرى ، تمايل شديد رتبيل را به اعراب فاتحى كه پيام اسلام را با شدت و صلابت و صفات پسنديدهء خود آورده بودند نشان داديم . نشر و تعميم دين اسلام در افغانستان ، افكار را از مجراى قديم خود تغيير داده بود ، و يكى از شعراى تازى زبان خراسانى اسحاق سغدى خريمى ( به همين ماده از روى فهرست كتاب رجوع شود ) كه بافتخار بنژاد عجمى شهرت داشت ، باز هم از دورهء پژوهش بدورهء ايمان و يقين قدم گذاشته ، و در شعريكه به مفاخر اجداد عجمى خود و سواران مرو و بلخ كه داراى حسب و نسب بودند مىبالد چنين گويد : ملكنا رقاب الناس فى الشرك كلهم * لنا تابع طوع القياد جنيب فلما اتى الاسلام و انشرحت له * صدور به نحو الانام تنيب تبعنا رسول اللّه حتى كأنما * سماء علينا بالرجال تصوب « 2 » « ما در ايام شركت هم اختيار رقبه مردم را داشتيم و بما مطيع بودند ، چون اسلام آمد و صدور مردم را انشراح داد ، پس ما رسول خدا را پيروى نموديم . » دورهء عقيدت و ايمان با آمدن مسلمانان در افغانستان از نيمه اول قرن نخستين هجرى آغاز شد ، و دين اسلام با سرعت تام انتشار يافت ، و بر تمام مسايل اجتماعى - از انجمله بر علم - اثر كرد ، و دين تا آخر عصر اموى شالودهء ساير حركات علمى بود . غزوات و سيرت نبوى و فتوح اسلامى اساس تاريخ شد ، قرآن و حديث فقه اسلامى را تشكيل

--> ( 1 ) - تمدن ايرانى 403 مقاله رنه گروسه ( 2 ) - ضحى الاسلام 1 / 65