و بخارا ديوارى عظيم بكشيد تا از تركان ايمن‌تر شدند . « 1 » در فصل دوم ذكر حيان خراسانى گذشت ، كه در حدود 100 ه 718 م با لياقت فوق العاده در خراسان بمقابل قواى متهاجم عرب قيام ميكرد . او بقول نرشخى مردى بزرگ بوده و در ماوراء النهر حوضى ساخته بود كه به « حوض حيان » شهرت داشت . « 2 » از بناهاى خيريهء بسيار قديم هرات پل هريرود است ، كه بقول بشارى مقدسى در تمام خراسان شگفت‌آورتر از ان چيزى نيست ، و بناء آن را مجوسى كرده كه نام خود را بر ان نوشته بود ، در بناء آن آنقدر كارگران مصروف بودند ، كه نمك هزار جريب زمين را در ان وقت خورده بودند . « 3 » مورخان را در وصف سماحت مردم ماوراء النهر شمال خراسان و ابنيهء خيريهء آنجا تفاصيل دلچسپى است . بقول ابن حوقل هر فرد دهقان زمين‌دار ، قصرى فراخ و مهمان‌خانهء عامى دارد ، و مهمانان را به آمدن در ان مهمانخانه تشويق مىكند ، و حتى گاهى اين مردم در جلب واردشوندگان به مهمانخانهاى خود مسابقه مىنمايند ، و از صرف اموال خود درين راه دريغى ندارند . ابن حوقل در سغد منزلى را ديد ، كه دروازه‌هاى آن به روى مسافران باز بود ، و سالها در آن بسته نشده ، و بدون اطلاع قبلى هر شب صد و دو صد نفر در آنجا نزول ميكردند و به تمام ايشان طعام و بستر و حتى به ستورهاى آنها علف و خوراكه هم ميرسيد ، و صاحب آن منزل خير ازين وضع نهايت مسرور و خورسند مىبود ، و سالهاى متوالى به نوازش مهمانان مىپرداخت . و در ماوراء النهر اكثر متمولان ، اموال خود را در بناى رباطها و تعمير راه‌ها ، و وجوه خير و بناء پلها مىپرداختند ، و هيچ روستايى نبود كه در ان چنين رباطهاى خيرى نباشد ، كه عدد آن رباطها به هزار

--> ( 1 ) - زين الاخبار خطى 77 ب ( 2 ) - تاريخ بخارا 69 ( 3 ) - احسن التقاسيم 330