نشاپور و كانون يكى از ارباع خراسان بود ، كه بلاذرى آن را بنام ابر شهر خوانده است . « 1 » و نام كنونى آن از نام يكى از شاهان ساسانى شاپور اول ( قرن سوم ) يا شاپور دوم ( قرن چهارم ميلادى ) گرفته شده است . « 2 » ولى دراهم اموى و عباسى كه درين شهر ضرب شده بر ان ابر شهر نوشته‌اند . « 3 » نشاپور داراى بازارهاى فراخ و اموال نفيس و بستانها و مدارس و تجارتخانه‌ها و گرمابها بود ، و شهر آن حصار و خندقى داشت ، كه داراى چهار در بود ، در حالى كه كهندز دو در داشت ، يكى به طرف شهر ، دديگر بسوى ربض . و دروازهاى ربض تا پنجاه ميرسيد كه مشهورتر آن درب جيق ( اصطخرى : جنگ ) به طرف بلخ و درب احوص آباد به طرف پارس ، و باب سوخته و باب سرشيرين به طرف طوس و درب خشنان و درب برد ، و درب منيشك و درب قباب به طرف عراق و درب پارس و درب خروج و درب اسوار كاريز بود ، و مسجد جامع در ربض پايين شهر نزد بازار واقع و المعسكر آن هم شش قطعه بود كه بو مسلم مروزى آن را از چوب ساخته بود . « 4 » شهر نشاپور بوسيلهء كاريزهاى زير زمينى عميق آبيارى مىشد ، و در محلات آن آب جارى داشت ، مانند كاريز حيره و باب معمر و كاريز ابى عمر و خفاف و كاريز شادباخ و سوار كاريز ، و در برخى موارد چاههاى آب شيرين نيز بود ، و نهرى در يك فرسخى شهر در قريه بشتقان جارى بود ، كه در حدود هفتاد آسيا آب داشت . « 5 » مساحت شهر نشاپور يك فرسخ مربع و دار الامارهء آن در ميدان حسينيين واقع بود كه از زندان و مسجد جامع يك فرسخ فاصله داشت ، و نفس شهر را چهار دروازه بود كه باب رأس القنطره - باب سكه معقل - باب قهندز - باب پل تگين باشد . بازارهاى مشهور ربض بيرون شهر مربعه كبيره - مربعه صغيره بود كه مربعهء كبيره تا

--> ( 1 ) - فتوح البلدان 500 ببعد ( 2 ) - بار تولد در جغرافياى تاريخى 150 ( 3 ) - جغرافياى خلافت شرقى 584 ( 4 ) - احسن 316 و اصطخرى 255 ( 5 ) - احسن 329