ولى در عصر اسلامى خراب شده بود . « 1 » شهر مرو در زمين ميدانى دور از كوه بين ريگ‌زارى واقع بود ، و بناهاى گلين داشت و چنانچه سابقا شرح داديم ، بو مسلم مروزى دار الامارهء خود را با قبهء معروف آن در ماجان ساخته بود و در كهندز بلند آن آب كاريزى جارى مىشد ، و بو مسلم بازارهاى شهر را از دروازه شهر و پهلوى مسجد عتيق به ماجان نقل داده بود ، و عيدگاه شهر در « محلهء رأس الميدان » در مربعهء ابى جهم وقوع داشت ، كه در اطراف آن كاخها و عمارات بنا شده بود . و اين شهر از نهر هرمز فره سيراب مىشد ، و در كنارهاى آن تا حدود سرخس ابنيهء فراوانى موجود بود ، كه « محلهء رأس شاباى » را هم سرسبز كردى . نهر ديگر همان نهر ماجان است كه دار الاماره و مسجد و زندان را بر ان آباد كردند ، و ديگر نهر رزيق است كه بر دروازه شهر ميگذشت و تمام مردم شهر از ان آب مى خوردند ، و به حوضهاى شهر آب ميداد ، و مسجد عتيق با كاخهاى آل خالد بن احمد امير بخارا بر ان واقع بود . ديگر نهر اسعدى خراسانى در محله باب سنجان و بنى ماهان گذشتى ، و جايگاه مرزبان مرو هم در انجا بودى ، و همين چهار نهر شهر مرو را سرسبز ساختى . شهر مرو چهار دروازه داشت : اول دروازه شهرستان نزديك مسجد جامع به طرف جنوب مغرب . دوم دروازه سنجان به طرف جنوب مشرق ( در جهان‌نامه : دروازهء شهجان ) . سوم دروازهء بالين به طرف شمال مغرب . چهارم در مشكان به طرف شمال شرق كه ازين دروازه به طرف ماوراء النهر مىرفتند و قصر المأمون همدرينجا بود . « 2 » در شهر مرو سه مسجد بود ، كه شرح آن در قسمت مساجد همين فصل داده شده و دربارهء وضع آبيارى مرو هم در مبحث زراعت شرح داده‌ايم . قديم‌ترين خرابه‌هاى شهر قديم مرو در كافر قلعه كنونيست ، و اينجا شهرستان مرو بود ، و وسعت شهر با محلات حوالى شهر تقريبا چهل ورست مربع بود ، و طوريكه

--> ( 1 ) - كتاب البلدان ابن فقيه 314 ببعد . ( 2 ) - اصطخرى 260 و احسن التقاسيم 312 شايد دروازهء بالين ؟ مالين باشد