حافظ ابرو گويد : در سمت غربى خرابه‌هاى كافر قلعه شهر قديم‌ترى بنام سلطان قلعه واقع بود ، كه زير ريگ آمده است . و شهر مرو بعد از انكه در سنه 619 ه 1222 م بدست خراب‌كاران چنگيزى ويران گرديد ، ديگر نتوانست از ان ويرانى برايد . « 1 » سمرقند : چنانچه گفتيم سمرقند از طرف شمال شرق منتهاى مرز خراسان بود كه هيون تسنگ در 5 مارچ 630 م 9 ه در ان بود ، و آن را شهرى بمحيط 20 لى - 2 / 1 6 ميل و پر نفوس و مركز تجارت ميداند كه داراى زمين حاصل‌خيز و جنگل‌هاى درختان و ميوه و گل فراوان و اسپهاى نوع شين SHEN و مردم هنرمند و كارى بود « 2 » ، و بعد از فتوح اسلامى نيز سمرقند اهميت خود را حفظ كرد ، و بقول بشارى شهر سمرقند دورهء اسلامى بر كنار نهرى واقع و داراى چار در بود : اول دروازهء چين بمشرق . دوم در نوبهار به مغرب . سوم در بخارا بشمال . چهارم در كش بجنوب . ربض سمرقند هشت در داشت : در غداود - در اسبسك - در سوخشين - در افشينه در كوهك - در ورسنين - در ريودد - در فرخشيد . و بناهاى شهر از گل و چوب و راس طاق آبادانترين مواضع آن بود و مسجد جامع شهر نزديك كهندز وقوع داشت ، و بزرگترين بازارهاى آن در ربض واقع شده و خندقى بر دورادور شهر بود ، كه از كاريز آب بدان مىآمد . « 3 » و طول محيط سمرقند در عصر سامانيان به 12 فرسخ رسيده بود كه دوازده دروازه داشت ، و از هر دروازه تا دروازهء ديگر يك فرسنگ راه بود ، و بالاى ديوار شهر طاقها و برجها براى جنگ و دفاع داشت ، و در ميان هر دو دروازه براى امراء شهر سرايى بود ، و كشتزارهاى روستاى سمرقند تا ده هزار جريب ميرسيد ، و داخل شهر دو هزار و پانصد جريب بود ، كه مسجد جامع كهندز اندر ان وقوع داشت ، و هيچ جاى از آب جارى محروم نبود ، و هر خانه

--> ( 1 ) - بار تولد در جغرافياى تاريخى 93 ( 2 ) - سى - يو - كى كتاب اول 99 ( 3 ) - احسن التقاسيم 279