و روز 8 ماه پگن بنام پورارتك براى برهمنان از آرد و روغن اقسام اطعمه مىپختند ، و زنان در خارج روستاها آتشها مىافروختند و شب 16 كه شوارتر بود تا آخر شب خواب نميكردند ، و بنام مهاديو گلها و خوش‌بوييها را نثار مىنمودند . روز 23 ماه پگن عيد پويتنه بود كه در ان برنج و روغن و شكر را ميخوردند و هندوان ملتان عيد آفتاب بنام سانبه‌پور ژاتر داشتند ، كه در ان به طرف آفتاب سجدها ميكردند ، و علاوه برين هندوان اين عصر بسا ايام براى كسب ثواب و اوقات مسعود و منحوس داشتند . « 1 » در مقابل اين مردم شرقى بودايى يا هندو كه مراسم بسيار خرافات‌آلودى داشتند ، جامعه مزديسنايى زردشتى نيز در افغانستان بود ، كه اين مردم از زمان اوستايى كه بلخ و سيستان و تمام خراسان پرورشگاه كيش مزديسنا بود ، درين سرزمين با عقايد و رسوم و سنن قديم خويش ميزيستند ، و در قرن نخستين نشر اسلام نيز موجود بودند . در آثاريكه از معبد سرخ كوتل بغلان برامده ، وجود آتش مقدس در ان معبد ثابت است ، و در طول قرن دوم مسيحى در آنجا بقرار ضبط كتيبهء سرخ كوتل اير - اور پنبتو يعنى آتش پرستيده مىشد ، و هنگاميكه لشكر عرب بفتح اين سرزمين آمد ، نيز همين آتشكدهاى مزديسنايى در كوهساران افغانستان روشن بود . مثلا در سنه 178 ه 794 م چون هارون الرشيد خليفه عباسى فضل بن يحيى برمكى را بر خراسان والى گردانيد ، او بقاياى اين آتشكدها را بركند ، و شاعر عرب مروان بن ابى حفصه در مدح او گفت : ابحت جبال الكابلى و لم تدع * بهن لنيران الضلالة موقدا « 2 » زردشتيان در دورهء اسلامى نيز بمقامات بزرگ رسيدند ، و چون از زمان قديم مردمى با فرهنگ و ثقافت بودند ، در دستگاه خلفاء در خراسان و عراق موقعى مهم

--> ( 1 ) - كتاب الهند 486 ببعد ( 2 ) - عصر المامون 1 / 143 تاليف دكتور احمد فريد رفاعى طبع قاهره 1927 م