به رتبيل بپردازد ، و خود را از ان مهلكه نجات دهد ، و اين وقايع در سنه 79 ه 698 م روى داده بود . « 1 » اين ترتيب دفاعى و لشكرى رتبيل ، در مقابل لشكريان متهاجم عرب ، چندين بار معمول گرديده بود ، چنانچه چند سال قبل ازين واقعه در سنه ( 74 ه - 693 م ) چون عبد اللّه بن اميه از طرف حجاج به بست آمد ، وى با رتبيل در آويخت ، و رتبيل هزار هزار ( يك مليون ) درهم فرستاد ، ولى عبد اللّه قبول نكرد و گفت : تا اين رواق ( شايد رواق بست ) را پر زر نسازد ، با او صلح نكنم . چون رتبيل كار را بدينسان ديد ، از تعبيهء قديم جنگى خويش كار گرفت ، و پس نشست و راه بكشاد ، تا لشكريان عبد اللّه در انجاها در آمدند . آنگاه رتبيل سر راهها و گريوه‌ها فروگرفت ، و عبد اللّه راضى شد ، تا از ان سرزمين بدون گرفتن مالى برگردد . « 2 » و باز چون در سال 82 ه 700 م عبد الرحمن بن محمد اشعث حكمران اموى سيستان با ده هزار نفر مجهز ( لشكر طاووسان ) از بست بر بلاد زابلستان تاخت ، رتبيل از همين ترتيب جنگى عنعنوى كار گرفت . چون عبد الرحمن عواقب سوء لشكريان عرب را در مقابل اين تكتيك حربى رتبيل شنيده بود ، از پيشرفت بازايستاد و با ترس و بيم به بست برگشت . « 3 » لشكر عرب و ديوان الجند چون در دورهء اموى و عباسى لشكريان فاتحان عرب بر خراسان و زابل و كابل و تخار دست يافتند ، ايشان تشكيلات نظامى داشته و لشكر عرب به پيروى از اصول جنگى و دساتير عسكرى روم و مصر و پارس ترتيب شده بود . در اسلام نخستين بار حضرت عمر بن خطاب ، لشكرى را ترتيب داده و براى نظارت امور عسكرى ديوان الجند را هم در جمله دواوين ديگر وضع كرد ، كه در ان

--> ( 1 ) - طبرى 5 / 137 ( 2 ) - فتوح البلدان 491 ( 3 ) - تاريخ يعقوبى 2 - 277