قاضيان كوفه و بصره صد درهم ماهوار و يك ربع گوسپند در روز بود . و اين معاشات كارداران خلافت در عصر بنى اميه و عباسيان آنقدر فراوانى يافت ، كه فضل بن سهل در ايام مامون خليفه در ولايت شرقى خلافت و خراسان سه مليون درهم معاش داشت و تنخواه مامورين ديگر نيز باندازهء وسعت و اهميت ماموريت ايشان بود . « 1 » قاضى القضات امام ابو يوسف يعقوب بن ابراهيم انصارى ( 113 / 182 ه ) به هارون خليفه عباسى فتوا و هدايت دهد ، كه ارزاق قاضيان و كارداران دولت را از بيت المال بدهد ، و براى هر قاضى و والى بقدريكه مناسب باشد داده شود ، و اختيار تزييد يا تنقيص آن بدست خليفه است . « 2 » رواتب قاضيان بموجب منابع تاريخ دورهء اسلامى كمتر از ده دينار ماهوار و زياده از هفت دينار روزانه نبود . زيرا گاهى بر وظايف قاضيان امور ديگرى را از قبيل نگرانى بيت المال و مظالم و غيره هم مىافزودند ، و در چنين صورت معاش او را هم افزون مىدادند . ولى معاش عادى قاضى در عهد مروان آخرين خليفه اموى بيش از ده دينار ماهوار نبود . « 3 » احتساب در سازمان قضائى دورهء اسلامى ، نظام حسبت با قضا توأم بوجود آمد ، و سلطهء قضا در بين قاضى و محتسب و قاضى مظالم مشترك بود . به اين معنى كه قاضى منازعات عامه را از روى احكام دين فصل ميكرد ، و محتسب نگرانى نظام عام و جلوگيرى از جنايات را بوجه سريع مىنمود . در حالى كه قاضى مظالم بمنزلت رئيس تمييز و استيناف امروز بود ، كه شكايات مردم را از قاضى و محتسب و غيرهم شنيدى . گاهى قضا و حسبت با يكنفر بودى ، كه هم برحسب وظيفهء قضا در اصدار حكم ،

--> ( 1 ) - تاريخ التمدن الاسلامى 1 / 112 ( 2 ) - ترجمه فارس كتاب الخراج 282 طبع كابل 1335 ش ( 3 ) - تاريخ الاسلام السياسى 1 / 383