تحقيق و غور كردى ، و هم مانند محتسب در فصل قضايا سرعت و شدت نمودى . « 1 » نظام حسبت را حضرت عمر ( رض ) نخستين بار وضع كرد ، و خود وى به اين كار قيام فرمود . مثلا وقتى شتربانى را بجرم اينكه شتر خود را سنگين بار كرده چوب زد ، و اين عمل حسبت بود . اما نام محتسب در عهد خليفه مهدى عباسى ( 158 / 169 ه ) رواج يافت . « 2 » محتسب در نظام قضائى اسلامى ، وظايف مختلف قضائى و اجتماعى و تطبيق احكام دينى داشت ، كه ابن خلدون كليات وظايف احتسابى را چنين شمرده است : 1 / توضيح منكرات و تاديب و زجر عاملين آن . 2 / واداشتن مردم برعايت مصالح عامهء شهرى ، مانند بند نينداختن راهها ، و منع حمالان و كشتىبانان از حمل بارهاى سنگين ، و حكم به تخريب مبانى نو ساختيكه ضرر آن به راهروان متصور باشد . 3 / جلوگيرى از افراط معلمان در زدن شاگردان و كودكان مكاتب . 4 / نگرانى غش و تدليس لوازم زندگانى و اوزان و اكيال ، كه اكنون از وظايف بلديات شمرده مىشود . 5 / واداشتن مردم به انصاف و اموريكه در ان حكم صريحى موجود نباشد ، ولى به اجتماع مفيد باشد . اين وظايف اصلا به قاضى تعلق داشت ، ولى چون كارهاى وى فراوان بود ، و به آن رسيدگى كرده نمىتوانست ، بنابرين به محتسب سپرده مىشد ، و او خادم منصب قضا بود . « 3 » وظيفهء دينى حسبت به رجال معتبر و با وجاهت مسلمانان سپرده مىشد ، و او در ساير شهرها و روستاها از طرف خود نايبان مىگماشت ، تا همواره بازارها و اهل

--> ( 1 ) - احكام السلطانيه از ماوردى 61 ببعد ( 2 ) - تاريخ الاسلام السياسى 1 / 380 ( 3 ) - مقدمه ابن خلدون 196