« درينجا خليفه را نسبت به مقابل خود ، نشستگاه شريفترى نشايد . » « 1 » اما در خراسان كه تحت سلطهء خلفاى اسلامى و نظام ادارى دمشق و بغداد واقع بود ، طبعا همين سازمان قضا با همان حقوق و مرافق خود وجود داشت ، و ما از بودن برخى از فقهاى اسلامى درين سرزمين در اوايل ورود اسلام خبر داريم ، كه بر تمام امور دينى و تعليم اوامر اسلامى و احداث مساجد و منابر نگرانى داشته‌اند ، و از انجمله امور قضا نيز بديشان مفوض بود ، مثلا در سنه 33 ه 653 م چون عبد الرحمن بن سمره ( به فتحه اول و ضمه دوم ) از طرف حضرت عثمان به ولايت سيستان آمد ، حسن بصرى و فقهاء بزرگ با او آمدند ، و محراب مسجد آدينهء سيستان حسن بصرى نهاد ، و درينوقت در زرنج سيستان ، عمر بن عبد اللّه و مهلب بن ابى صفره و قطرى بن الفجاءة و سادات و علماء و بزرگان بودند ، « 2 » كه شهرت بزرگى در فهم امور دين داشتند ، و تنها فتواهاى حسن بصرى ( متوفى 110 ه 728 م ) را در هفت جلد فراهم آورده بودند . « 3 » در سنه 107 ه 725 م چون يزيد بن عريف بر سيستان حكمران شد ، او معمر بن عبد اللّه را كه از بزرگان و محدثان سيستان بود قاضى آنجا مقرر كرد ، و بعد از ان در شعبان 111 ه 729 م بو حرير بن عبد اللّه بن حسين محدث و عابد بزرگ قاضى سيستان بود . « 4 » از جملهء مشاهير قاضيانى كه در اوايل فتوح اسلامى با عساكر مسلمانان بسرزمين‌هاى مفتوحهء شرقى خراسان فرستاده شد ، صدر الامام موسى بن يعقوب ثقفى است ، كه محمد بن قاسم فاتح سند او را در ارور پايتخت آن كشور به ادارهء امور شرعى و قضا و خطابه نصب كرد ( حدود 93 ه 711 م ) و اعقاب اين قاضى تا قرنهاى بعد درين سرزمين بر منصب قضا باقى ماندند ، چنانچه در حدود 613 ه 1216 م نيز اسماعيل بن على از همين خاندان قاضى ارور ( بكهر ) بود ، و تاريخ

--> ( 1 ) - المستطرف 1 / 119 ( 2 ) - تاريخ سيستان 89 ( 3 ) - اعلام الموقعين بوسيلهء تاريخ التشريع الاسلامى تأليف مدرسان فاكولته شرعيات مصر 186 طبع قاهره 1946 ( 4 ) - تاريخ سيستان 126 و 127