بعد از دورهء امويان ، نظام قضاى اسلامى در اوايل عصر عباسى تبديل يافت ، به اين معنى كه درين عصر ، مذاهب اربعه حنفى - شافعى - حنبلى - مالكى در عالم اسلام پيدا شده ، و هر قاضى ملزم بود ، كه مطابق يكى ازين مذاهب حكم نمايد ، و بنابرين روح اجتهادى كه در احكام قضا قبلا نافذ بود ضعف ديد ، و حتى برخى از خلفاى عباسى در امور قضا مداخله نموده و گاهى قاضيان خويش را مجبور ميكردند ، تا مطابق ميل ايشان فتوا دهند ، و از همين روى بود ، كه امام ابو حنيفه نعمان از قبول منصب قضاى منصور خليفه عباسى استنكاف نمود ، و حتى بنابر قول مشهور درين راه تازيانه خورد ، ولى قضا را نپذيرفت و گفت : « خوردن تازيانه درين دنيا ، آسانتر است از ضرب تازيانه‌هاى آهنين در ان دنيا . » « 1 » در عهد هارون الرشيد ، قاضى ابو يوسف صاحب كتاب الخراج را در مركز خلافت بغداد بحيث قاضى القضات يا اقضى القضات مقرر داشتند ، و او بولايات و بلاد ديگر قاضيان را نصب نكرد ، و بار اول لباس خاصى را براى قضات مقرر داشت . و همدرين اوقات سلطهء قاضى وسعت يافت ، و از وظيفهء خاصى كه به فيصله بين خصوم مقصور بود ، به حل و فصل دعاوى و امور اوقاف و نصب وليان و ديگر امور عامه هم پرداخت ، و حتى قاضى يحيى بن اكثم لشكرهاى مامون خليفه را در جنگ با روميان هم قيادت كرد « 2 » باوجوداين تحوليكه در وظايف قضات وارد شد ، و مقام قضاء هم در تحت شعاع تخت خلافت در امد ، باز هم امراى اسلامى مقام قضا را محترم نگاه ميداشتند ، و قاضيان هم در حفظ احترام و وقار اين مقام ميكوشيدند . چنانچه بارى مردى مدعى شد ، كه بر مامون خليفه عباسى ، سى هزار دينار طلب دارد ، و چون خليفه در حين اقامهء دعوا پيش قاضى يحيى بن اكثم آورده شد خواستند براى نشستن خليفه جاى نمازى را در انجا افگنند ، ولى قاضى مانع آمد و گفت :

--> ( 1 ) - المستطرف فى كل فن مستظرف از احمد ابشيهى 1 / 119 طبع قاهره . ( 2 ) - تاريخ الاسلام السياسى 2 - 235 و تمدن اسلامى 1 - 185