ديگر كاريز : در سيستم آبيارى اوائل عصر اسلامى ، استفاده از آبهاى زيرزمينى نيز رواج داشت ، و در اكثر بلاد و مواقع ، بوسيلهء كندن كاريز از آب زيرزمين كار ميگرفتند ، و مردم اين سرزمين در تشخيص مواقع آب زيرزمين و كندن كاريز مهارت داشتند . گويند كهندژ مرو كه در قرن چهارم هجرى ويران شده بود ، بر حصهء مرتفع آن شهر وقوع داشت ، و بوسيلهء آب كاريزى مشروب ميگشت ، كه تا عصر ابن حوقل جريان داشت . « 1 » هنگاميكه فتوح عربى بسرزمين‌هاى سرسبز و مزروع شام و بين النهرين و پارس رسيد ، ائمهء فقه اسلامى براى خراج و ماليات زمين و احياى موات و غيره كه به آبهاى بالاى زمين سيراب شدى ، قواعد را وضع كرده بودند ، كه در كتب فقه و خراج مذكور است . اما مسلمانان در خراسان با مسئله آبهاى زيرزمينى و كاريز برخوردند ، كه در عربستان و شام و بين النهرين سابقه نداشت . بنابر ان فقهاى خراسان و عراق بامر عبد اللّه بن طاهر پادشاه بزرگ خراسان فراهم آمدند ، و احكام شرعى كاريزها را نوشتند ، كه ما درين باره رشتهء سخن را بدست مورخ گرديزى ميدهيم ، وى گويد : « و پيوسته اهل نيشاپور و خراسان نزد عبد اللّه همىآمدندى ، و خصومت كاريزها همىرفتى ، و اندر كتب فقه و اخبار رسول صلعم اندر معنى كاريز و احكام آن چيزى نيامده بود . پس عبد اللّه همه فقهاى خراسان را و بعضى از عراق را جمع كرد ، تا كتابى ساختند در احكام كاريزها ، و آن را كتاب قنى نام كردند ، تا احكام كه اندر ان معنى كنند برحسب آن كنند ، و آن كتاب تا بدين غايت برجاست ، و احكام قنى و قنيات كه در ان معنى رود ، بر موجب آن كتاب رود . » « 2 »

--> ( 1 ) - صورة الارض 435 ( 2 ) - زين الاخبار 3 طبع تهران 1315