نهر معروف ديگر مرو ماجان نامداشت ، كه دار الاماره و مسجد جديد و محبس و سراى آل ابى نجم را آب دادى . نهر سوم رزيق بود ، كه بر دروازهء شهر ميگذشت ، و مردم شهر از ان آب ميخوردند ، و مسجد عتيق و كاخهاى آل خالد را نيز آب ميداد . نهر چهارم بنام اسعدى خراسانى شهرت داشت ، و محله باب سنجان و بنى ماهان و ابنيهء مرزبان مرو را مشروب ميساخت ، بوسيله اين چهار نهر معروف شهر و روستاهاى مرو آبيارى مىشد « 1 » . در شمال مجراى آمو نيز از درياها بوسيلهء انهار آب ميگرفتند ، مثلا از رود سغد براى وادى بخارا در موضع كلاباد آب گرفته شدى . و در موضع رأس الورغ نهرى بود ، كه شهر بخار را دو نيمه ميكرد ، و از رأس السكر هم نهرهاى سمرقند منشعب ميشد . و نهرهاى معروف ديگر درين يونت زراعتى نهر فشيديزه و نهر نوكند و نهر جويبار و نهر جوغشج و نهر بيكند و نهر نوكنده و نهر طاحونه و نهر كشته و نهر رباح و نهر ريگستان و نهر زغار كنده بود ، كه بستانها و كشتزارها و بازارها و دار الامارهء شهر را سرسبز ميساخت « 2 » . قسمت ديگر آبادان و سرسبز خراسان در ماوراى آمو وادى وسيع رود سغد يازر افشان بود ، كه حومهء سمرقند را مشروب ميساخت ، و نهر بزرگى از ان در شهر سمرقند از دروازهء كش جارى ميشد ، و آب آن به تمام خانها ميرسيد ، و خانه‌يى نبود كه از آب جارى و بوستان تهى باشد « 3 » و علاوه ازين انهار متعددى را ازين دريا كشيده بودند ، و نهر بزرگ شهر از سرب بود ، و روى آن را هم بسرب پوشانيده بودند ، و سربندى از سنگ داشت ، و براى پاسبانى آن پاسبانان مجوسى مقرر بودند . « 4 »

--> ( 1 ) - اصطخرى 260 و ابن حوقل 435 ( 2 ) - مقدسى 331 و اصطخرى 310 ببعد ( 3 ) - معجم البلدان 5 / 123 ( 4 ) - اصطخرى 317 ببعد .