خراج - جزيه - زكات - غنيمت - فئ - عشور . « 1 » امويان بر اندازهء اموالى كه بعناوين فوق در عصر خلفاء راشدين گرفته شدى افزودند ، و براى نظارت و ادارهء ماليه گيرى ، نظام دقيقى را وضع كردند ، و حتى عبد الملك بن مروان ، براى تحقيق اعمال كارداران مالئ معزول ، موسسه‌هايى را بنام دار الاستخراج وضع نمود كه در هنگام برطرفى از اشغال مالى ، به تفتيش و تحقيق اعمال ايشان مىپرداختند . « 2 » اما عباسيان بدفع مظالم و تعمير بلاد و حمايت كشاورزان پرداختند ، و دست عمال ستمگار را از گريبان رعايا كشيدند ، و منصور خليفه عباسى بسا از كارداران خود را سرزنش و مصادره كرد ، و آنچه از مردم به ستم و ظلم گرفته بودند ، ازيشان بستد و در بيت المال خاص بنام بيت مال مظالم داخل نمود . « 3 » تا جاييكه معلومست در اوائل عصر عباسى يعنى آغاز قرن دوم هجرى ، خراج و ماليات زمينى بسه قسم گرفته شدى : 1 / محاسبه يا مساحه : كه از روى مقدار مساحت زمين مزروع نقدا يا جنسا يا هر دو گرفته مىشد ، كه اكنون « جريبى » گوييم . 2 / مقاسمه : كه از مقدار محصولات و توليدات زمين اخذ شدى . 3 / مقاطعه : كه دربارهء ماليهء زمين بين حكومت و متصرف اراضى موافقتى مىشد ، و مقاطع يعنى صاحب اقطاع ، همان مبلغ را مىپرداخت ، و در اراضى تصرف مالكانه ميكرد . « 4 » در اواسط عصر عباسى كار مساحهء زمين‌هاى خراسان آغاز شده و از روى محاسبه تعيين ماليهء آن مىشد ، چنانچه در عهد المهدى بسال 165 ه 781 م حنان بن نعمان سعدى كه از ديه شوان بود ، به حكم فضل بن سليمان كار مساحت كردن زمين‌هاى

--> ( 1 ) - النظم الاسلاميه 265 ببعد ( 2 ) - همين كتاب 270 ( 3 ) - تاريخ تمدن اسلامى 2 / 76 به حوالت ابن اثير ( 4 ) - تاريخ الاسلام السياسى 2 / 223