هرات را آغاز كرده ، و در نيمهء ربيع الاول بهرات رسيده بود . « 1 » در عصر هارون الرشيد هنگاميكه على بن عيسى بن ماهان ده سال بعد از 180 ه 796 م حكمران خراسان بود ، دبير او حفص بن منصور مروزى كه مرد مطلع خراسانى بود ، كتاب خراج خراسان را تاليف كرد ، « 2 » كه در ان اندازه و مقدار و انواع خراج اين سرزمين را ثبت و شرح كرده بود . و چون اين كتاب متأسفانه از بين رفته ، بنابر ان اكنون ما از جزويات اين مسئله اطلاعى نداريم ، ولى در همين عصر ، حضرت ابو يوسف يعقوب بن ابراهيم انصارى ( 113 / 183 ه ) كه فقيه معروف و شاگرد حضرت امام ابو حنيفه و قاضى دربار هارون بود ، كتاب الخراج خود را نوشته بود . « 3 » اگرچه كتاب خراج خراسان مروزى اكنون در دست نيست ، ولى از معاصرت دو مولف در يك موضوع هويدا مىآيد ، كه درين عصر خراج خراسان ، مانند خراج ولايات ديگر عباسى ، تحت انتظام و كنترول مكمل آمده بود ، و آنچه فقيه ابو يوسف در عراق نوشت ، دبير مروزى همان كار را براى خراسان كرد . در نظر قاضى ابو يوسف ، منابع بيت المال عباسيان سه چيز بود : 1 / خمس غنايم : يعنى پنج يك اموال غنيمت كه به بيت المال مىرسيد . 2 / خراج : يعنى ماليات اراضى مزروع و گزيت ( جزيه ) اهل ذمه و عشور ( ده يك ) 3 / صدقات . « 4 » در عصر اسلامى كه نظام مالى خاصى مطابق فقه اسلامى ترتيب و ترويج گرديد ، بيت المال در تمام ولايات ، و از انجمله در خراسان وجود داشت ، و آن را مجمع اموالى مىپنداشتند ، كه مسلمانان مستحق آن باشند ، ولى دارندهء خاص آن معين نباشد ، و اين اموال همواره در راه مصالح عمومى مسلمان صرف مىشود . « 5 »

--> ( 1 ) - مجمل فصيحى 1 / 233 ( 2 ) - زين الاخبار خطى ورق 79 الف ( 3 ) - طبع قاهره 1346 ق ( 4 ) - تاريخ امم اسلاميه از خضرى 188 ببعد ( 5 ) - تاريخ تمدن اسلامى 1 / 163