جيحون ( نهر بلخ ) و عرض آن از زرنج تا جرجان است ، كه بدين طرف جيحون تا ختل و شغنان و بدخشان و واخان و حدود هند ميرسيد « 1 » ياقوت حموى كه بصيرترين جغرافيانويسان عصر اسلاميست و بلاد خراسان را قبل از يغماى مغل به چشم سر ديده گويد : « خراسان از آزاد ورد عراق و جوين و بيهق آغاز شده و آخر حدود آن به تخارستان و غزنه و سيستان كه متصل هند است ميرسد ، و داراى چهار ارباع است : اول ربع ابر شهر مشتمل برنشا و روقهستان و طبسين و هراة و فوشنج و بادغيس و طوس و طا ؟ ؟ ؟ ران . ربع دوم : مرو شاهجان و سرخس و نسا و ابيورد و مرو رود و طالقان و خوارزم و آمل بالاى جيحون . ربع سوم : فارياب و جوزجان و طخارستان عليا و خست و اندراب و باميان و بغلان و ولوالج و رستاق و بدخشان . ربع چهارم ماوراء النهر از بخارا تا شاش و صغد و فرغانه و سمرقند « 2 » مورخ عرب احمد بن واضح يعقوبى ( حدود 292 ه ) نيز در ابياتى كه سمرقند را وصف كرده آن را بالاتر از زينت خراسان ناميده است : علت سمرقند ان يقال لها * زين خراسان جنة الكور « 3 » مولف حدود العالم كه به گمان غالب ابن فريغون نامداشته و به حدس مينارسكى از دودمان آل فريغون خراسان بود در 372 ه حدود خراسان را شرقا هندوستان و مغرب آن را نواحى گرگان و شمال را رود جيحون تعيين كرده و تخارستان و باميان و پنجهير ( پنجشير ) و جاريابه و تمام بلاد افغانستان كنونى را در خراسان يا ناحيت - هاى آن مىشمارد « 4 » و به مفهوم وسيع خود خراسان دورهء سامانى را نشان ميدهد .

--> ( 1 ) - البدو و التاريخ 4 / 79 ( 2 ) - مراصد الاطلاع 1 / 455 معجم البلدان 2 / 351 ( 3 ) - البلدان يعقوبى ص 126 طبع نجف 1957 م ( 4 ) - حدود العالم 62