جمال رضايى
89
بيرجندنامه ( فارسى )
مىشد . شاخهء شمالى خود به دو شاخهء اصلى تقسيم مىگشت يكى به سوى شمال مىرفت و سرانجام با پيچ و خمهايى به « بازار » منتهى مىشد و ديگرى به طرف غرب و با دو شكستگى به كوچهء « نقيب » و « سر آب ميان ده » وصل مىگشت . شاخهء جنوب غربى خود دو شاخه مىشد كه يكى به سوى جنوب مىرفت و از مقابل در ورودى « حمّام غيناب » ( غينوّ qeynow ) مىگذشت و به كوچهء خواجهها مىپيوست و ديگرى اريب به جنوب غربى مىرفت و در ميدانى « مير حسن خان » ( بىبى عروس ) به كوچهء « خواجهها » وصل مىشد . با فاصلهء حدود دويست متر از ميدان و كوچهء تلگرافخانه - از شمال حسينيّهء « شوكتى » و جنوب « ميدان توپخانه » - كوچهء پهن ديگرى به طرف غرب - موازى با كوچهء تلگرافخانه - پيش مىرفت و به « ميدان دم دروازه » مىپيوست . ادامهء اين كوچه از جنوب غربى ميدان مزبور ( عمود بر كوچهء اصلى محلّهء « برزگران » ) به سوى غرب مىرفت و به كوچهء كريمزاده وصل مىشد و چند كوچهء فرعى شمالى - جنوبى از آن منشعب مىگشت . از مرتفعترين نقطهء « تك چاه » نيز كوچهاى به طرف غرب مىرفت كه شاخهاى از آن را « سرپشته » مىگذشت و با انحرافى به شمال به سوى بازار مىپيچيد . همچنين از قسمت شمالى اين محلّه كوچهء ديگرى به طرف غرب ولى اريب به طرف بازار ادامه داشت كه هنوز هم وجود دارد و تقريبا از روبروى مسجد « حائرى » شروع مىشود و به بازار منتهى مىگردد . از كنارهء شمالى « كوچهء خواجهها » و امتداد آن تا پايين شهر و كنارهء جنوبى بازار كوچههاى زيادى منشعب مىشد كه بههم مىپيوست و آن دو كوچهء بزرگ و كوچههاى شرقى غربى ديگر را ارتباط مىداد . اين « كوچههاى شمالى - جنوبى » كوچههاى فرعى پست و بلند و پرپيچ و خم بسيارى داشتند كه آنها را از شرق و غرب به يكديگر مرتبط مىساختند . مجموعهء آن دو كوچهء بزرگ و اصلى و كوچههاى ديگر شرقى - غربى و اين كوچههاى شمالى - جنوبى و كوچههاى فرعى منشعب از آنها شبكهء اصلى و مركزى ارتباطى شهر را در آن زمان تشكيل مىدادند . در شمالىترين محلّهء بزرگ و نسبتا نوبنياد شهر ( خيرآباد ) يك كوچهء اصلى و طويل وجود داشت كه تقريبا موازى با « رود » با چند شكستگى و انحنا از شرق به غرب امتداد داشت و چند كوچهء فرعى از آن جدا مىگشت كه از آنها نيز كوچههاى كوچكى منشعب مىشد و با كوچههاى كوچك ديگر بههم مرتبط مىگشت . آن كوچهء اصلى به نام خود محلّه « كوچهء « خيرآباد » ( كوچّى خيرابا [ د ] kuccey xeyraba [ d ] ) ناميده مىشد و ارتباط آن با « رود » از طريق كوچههاى جنوبى آنكه به شمال « رود » مىپيوست برقرار بود . كوچههاى « خيرآباد »