فصل سه قلعه‌ها - ارگ‌ها - عمارت‌هاى بزرگ در روزگاران گذشته در بيرجند دو قلعهء معتبر و چندين ارگ و ساختمان بزرگ وجود داشته كه در آغاز سدهء چهاردهم خورشيدى آثارى از آن دو قلعه و نيز تعدادى ارگ و ساختمان بزرگ باقى بود و برخى هنوز برجاست ؛ بدين شرح : 1 - قلعه‌ها 1 - 1 - قلعهء « ته‌ده » يا « پايين شهر » : اين قلعه بزرگترين و كهن‌ترين قلعهء بيرجند بلكه آن ناحيه بود كه بر فراز بلندترين نقطهء غربى تپّه‌ماهورهاى شهر ساخته شده بود و هنوز برج‌هاى فرسوده و بخش‌هايى از ديوارهاى كهنه و مخروبهء آن پابرجاست و چون در محلّهء بزرگ و معروف « ته‌ده » ( تادا tade ) واقع بود به آن « قلعهء ته‌ده » ( قلاى تادا qal'ey tade ) مىگفتند كه پس از « شهر » شدن بيرجند « قلعهء پايين شهر » نام گرفت و امروز چون قلعهء ديگرى در بيرجند وجود ندارد فقط به نام « قلعه » معروف است . « مزار ته‌ده » ، « قبرستان سر مزار » ، « محلّهء پاى مزار » و محلّهء معروف « گبرآباد » در پيرامون آن واقع بود كه هنوز هم هست . تاريخ بناى اين قلعه كه از گل و چينه‌هاى گلى ساخته شده به‌درستى روشن نيست ولى كهنگى و فرسايش بيش از حدّ برج‌ها و ديوارهاى آن حكايت از قدمت زياد آن مىكند . برخى بناى اين قلعه را به دورهء صفوى و بعضى به پيش از آن دوره نسبت مىدهند . تپّه‌اى كه قلعه بر فراز آن قرار دارد و « قبرستان گبرها » در زمان شهردارى آقاى غلامرضا كاشانى درخت‌كارى شد ، اكنون آن درخت‌هاى كاج بزرگ شده و منظره‌اى